Na czym polega przestępstwo prania pieniędzy i czym jest przestępstwo bazowe?

Blokada rachunku bankowego – na czym polega przestępstwo prania pieniędzy i czym jest przestępstwo bazowe to zagadnienie kluczowe dla firm, które muszą szybko ustalić, czy zamrożenie środków wynika z procedur AML, działań GIIF, postępowania prokuratorskiego albo ryzyka podatkowego. Dla przedsiębiorcy oznacza to zwykle problem z płynnością, realizacją przelewów, wypłatą wynagrodzeń, obsługą podatków, relacjami z kontrahentami oraz odpowiedzialnością zarządu. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Pranie pieniędzy jako podstawa blokady rachunku bankowego

Pranie pieniędzy jest przestępstwem opisanym w art. 299 Kodeksu karnego i polega, w uproszczeniu, na podejmowaniu działań wobec wartości majątkowych pochodzących z czynu zabronionego w taki sposób, który może udaremnić lub znacznie utrudnić ustalenie ich przestępnego pochodzenia, miejsca umieszczenia, wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku [1].

Fakt prawny: art. 299 Kodeksu karnego obejmuje między innymi przyjmowanie, posiadanie, używanie, przekazywanie, wywożenie za granicę, ukrywanie, dokonywanie transferu lub konwersji środków płatniczych, instrumentów finansowych, papierów wartościowych, wartości dewizowych, praw majątkowych lub innego mienia ruchomego lub nieruchomości pochodzących z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego, a także pomaganie do przenoszenia własności lub posiadania takich wartości albo podejmowanie innych czynności, które mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie ich przestępnego pochodzenia, miejsca umieszczenia, wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku [1].

Dla blokady rachunku istotne jest to, że bank, instytucja obowiązana, GIIF albo organ ścigania nie zawsze badają od razu pełną odpowiedzialność karną klienta. Na początkowym etapie wystarczające może być podejrzenie, że rachunek jest wykorzystywany do transferu środków o niejasnym lub przestępczym pochodzeniu. To podejrzenie może uruchomić procedury analityczne, wstrzymanie transakcji, blokadę rachunku albo zawiadomienie organów.

Opinia biznesowa: dla firmy samo podejrzenie prania pieniędzy bywa równie dotkliwe operacyjnie jak formalne postawienie zarzutów. Bank może ograniczyć dostęp do rachunku, wstrzymać przelew do kluczowego dostawcy, zażądać dokumentów źródłowych albo wypowiedzieć relację, zanim przedsiębiorca zdąży wyjaśnić gospodarczy sens transakcji.

Czym jest przestępstwo bazowe przy praniu pieniędzy?

Przestępstwo bazowe to czyn zabroniony, z którego pochodzą korzyści majątkowe następnie „legalizowane” przez działania kwalifikowane jako pranie pieniędzy. W polskim art. 299 Kodeksu karnego ustawodawca posługuje się sformułowaniem „korzyści związane z popełnieniem czynu zabronionego”, a nie zamkniętym katalogiem konkretnych przestępstw [1].

W praktyce przestępstwem bazowym mogą być różne kategorie czynów, jeżeli generują korzyść majątkową:

• oszustwo gospodarcze lub klasyczne oszustwo,
• wyłudzenie podatku VAT, udział w karuzeli VAT albo inne przestępstwo skarbowe,
• korupcja, przywłaszczenie albo działanie na szkodę spółki,
• handel towarami pochodzącymi z przestępstwa,
• przestępstwa związane z cyberprzestępczością, wyłudzeniami płatności lub phishingiem,
• przestępstwa związane z obrotem środkami odurzającymi, naruszeniem sankcji lub nielegalnym finansowaniem.

Fakt prawny: dla zastosowania art. 299 Kodeksu karnego nie jest konieczne, aby w chwili pierwszych czynności procesowych zapadł prawomocny wyrok za przestępstwo bazowe. Organy mogą badać, czy środki są powiązane z czynem zabronionym, a zakres tego badania zależy od konkretnego materiału dowodowego.

W sprawach rachunków bankowych spór często dotyczy tego, czy organ albo bank prawidłowo ustalił związek między środkami na rachunku a domniemanym czynem bazowym. To szczególnie ważne, gdy rachunek obsługuje wiele wpływów, płatności zbiorcze, rozliczenia holdingowe, split payment, pożyczki wspólników albo transakcje z podmiotami zagranicznymi.

Jak bank, GIIF i prokurator reagują na podejrzenie prania pieniędzy?

Mechanizm blokady rachunku zależy od tego, kto podejmuje działanie i na jakiej podstawie prawnej. Inaczej wygląda blokada wynikająca z wewnętrznych procedur banku, inaczej wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku na żądanie GIIF, a inaczej zabezpieczenie w postępowaniu karnym.

Najczęściej spotykane ścieżki działania obejmują następujące warianty:

• bank identyfikuje transakcję jako nietypową lub ryzykowną w ramach obowiązków AML i żąda wyjaśnień albo dokumentów,
• bank zawiadamia GIIF o podejrzeniu prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu,
• GIIF żąda wstrzymania transakcji albo blokady rachunku na podstawie ustawy AML,
• prokurator wydaje postanowienie o dalszym wstrzymaniu transakcji lub blokadzie rachunku,
• organ procesowy dokonuje zabezpieczenia majątkowego albo zajęcia środków, zależnie od kwalifikacji sprawy.

Fakt prawny: zgodnie z ustawą z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu GIIF może zażądać od instytucji obowiązanej wstrzymania transakcji lub blokady rachunku na okres nie dłuższy niż 96 godzin. Następnie prokurator może postanowić o dalszym wstrzymaniu transakcji albo blokadzie rachunku na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy [2].

W praktyce pierwsze godziny po blokadzie są kluczowe. Przedsiębiorca powinien ustalić, czy źródłem problemu jest bankowa procedura compliance, GIIF, prokuratura, Szef KAS, komornik czy inny organ. Pomocne może być porównanie podstaw blokady z opisem procedur w artykule jakie podmioty mogą dokonać blokady rachunku bankowego.

Transakcje wysokiego ryzyka AML a legalna działalność gospodarcza

Nie każda nietypowa transakcja oznacza pranie pieniędzy. Banki i instytucje obowiązane analizują jednak profil klienta, historię rachunku, charakter działalności, kraj pochodzenia lub przeznaczenia środków, strukturę właścicielską oraz ekonomiczny sens operacji.

Do sygnałów, które mogą zwiększać ryzyko AML i doprowadzić do blokady, należą typowe sytuacje operacyjne:

• nagły, wysoki wpływ niezgodny z dotychczasowym profilem rachunku,
• seria szybkich przelewów przychodzących i wychodzących bez widocznego uzasadnienia gospodarczego,
• rozliczenia z podmiotami z jurysdykcji podwyższonego ryzyka,
• brak dokumentów potwierdzających dostawę, usługę, pożyczkę albo inwestycję,
• płatności od wielu niepowiązanych osób fizycznych na rachunek firmowy,
• rozbieżności między deklarowanym modelem biznesowym a rzeczywistymi przepływami finansowymi,
• powiązania kontrahenta z listami sankcyjnymi, wyłudzeniami lub wcześniejszymi zawiadomieniami.

Opinia biznesowa: firma powinna traktować dokumentowanie transakcji jako element ochrony płynności, a nie wyłącznie obowiązek księgowy. Umowa, faktura, potwierdzenie wykonania usługi, korespondencja handlowa, dokumenty przewozowe, analiza kontrahenta i uzasadnienie ekonomiczne płatności mogą przesądzić o szybkości odblokowania rachunku.

Jeżeli blokada wynika z działań samego banku, punktem wyjścia jest ustalenie, jakie informacje bank może ujawnić i w jakim trybie klient może złożyć reklamację. Szersze omówienie znajduje się w materiale bank zablokował konto bez powodu – jak składać skuteczną reklamację.

Przestępstwo bazowe a blokada STIR, podatki i ryzyko karne skarbowe

Podejrzenie prania pieniędzy często łączy się z podejrzeniem przestępstwa podatkowego lub karnego skarbowego. W takich sprawach przestępstwem bazowym może być na przykład wyłudzenie podatku VAT, nierzetelne fakturowanie albo udział w schemacie służącym do uszczuplenia należności publicznoprawnych.

Fakt prawny: niezależnie od procedury AML Szef KAS może w ramach STIR żądać blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego na okres nie dłuższy niż 72 godziny, z możliwością przedłużenia na czas oznaczony, nie dłuższy niż 3 miesiące. Podstawą jest Ordynacja podatkowa [3].

W praktyce biznesowej te reżimy mogą się nakładać. Ten sam rachunek może być analizowany przez bank w procedurze AML, przez administrację skarbową w ramach ryzyka wyłudzeń podatkowych oraz przez prokuraturę w kontekście art. 299 Kodeksu karnego. Dla zarządu oznacza to konieczność spójnej strategii procesowej i podatkowej.

Najważniejsze pytania przy podejrzeniu podatkowego przestępstwa bazowego dotyczą zwykle następujących kwestii:

• czy spółka realnie wykonała transakcję i posiada dowody jej wykonania,
• czy kontrahent został zweryfikowany przed płatnością,
• czy przepływy na rachunku odpowiadają fakturom, zamówieniom i dostawom,
• czy środki na rachunku można oddzielić od środków objętych podejrzeniem,
• czy blokada obejmuje środki potrzebne na wynagrodzenia, podatki, ZUS lub kontynuację działalności.

W sprawach związanych z VAT szczególne znaczenie ma wykazanie dobrej wiary i należytej staranności. Praktyczne znaczenie tych pojęć omawia artykuł blokada konta a karuzela VAT – jak udowodnić dobrą wiarę.

Jak bronić się przed blokadą rachunku w sprawie o pranie pieniędzy?

Obrona przed blokadą rachunku powinna być oparta na dokumentach, terminach i właściwym ustaleniu podstawy prawnej. Inne środki stosuje się wobec banku, inne wobec GIIF, inne wobec prokuratora, a jeszcze inne wobec Szefa KAS.

Pierwsze działania po uzyskaniu informacji o blokadzie powinny obejmować uporządkowaną analizę sytuacji:

1. ustalenie, kto faktycznie zablokował rachunek albo wstrzymał transakcję,
2. pozyskanie dostępnego komunikatu banku, postanowienia organu albo informacji o podstawie blokady,
3. zabezpieczenie umów, faktur, zamówień, korespondencji, potwierdzeń dostaw i dokumentów KYC kontrahentów,
4. oddzielenie środków spornych od bieżących wpływów operacyjnych, jeżeli jest to możliwe do wykazania,
5. ustalenie terminów na reklamację, zażalenie, wniosek o uchylenie blokady albo skargę do sądu administracyjnego,
6. ocenę wpływu blokady na płynność, wypłaty wynagrodzeń, podatki, ZUS, umowy kredytowe i obowiązki zarządu.

Fakt prawny: zażalenie na postanowienie w sprawie karnej wnosi się co do zasady w terminie 7 dni od doręczenia lub ogłoszenia postanowienia, przy czym termin należy każdorazowo weryfikować zgodnie z pouczeniem w konkretnej sprawie [4]. Skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego jest co do zasady wnoszona w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, za pośrednictwem organu, z zastrzeżeniem spraw, w których konieczne jest wcześniejsze wyczerpanie właściwych środków zaskarżenia [5].

W przypadku formalnego postanowienia istotne jest odczytanie, czy organ wskazuje konkretny czyn bazowy, jak opisuje związek środków z przestępstwem oraz czy uzasadnia zakres blokady. Pomocny może być materiał jak czytać postanowienie o blokadzie konta bankowego.

Znaczenie przestępstwa bazowego dla zarządu, compliance i płynności firmy

Ustalenie, czym jest domniemane przestępstwo bazowe, ma znaczenie nie tylko procesowe. To punkt wyjścia do oceny ryzyka odpowiedzialności zarządu, ryzyka podatkowego, obowiązków compliance, relacji z audytorem, bankiem finansującym i kluczowymi kontrahentami.

Z perspektywy decydentów firmowych blokada rachunku w sprawie AML wymaga równoległego zarządzania kilkoma obszarami:

• płynnością finansową i alternatywnymi źródłami finansowania bieżących zobowiązań,
• komunikacją z bankiem, organem, kontrahentami i pracownikami,
• ryzykiem naruszenia umów kredytowych, leasingowych lub inwestycyjnych,
• odpowiedzialnością członków zarządu za terminowe płatności publicznoprawne,
• zabezpieczeniem dokumentów księgowych, podatkowych i handlowych,
• wewnętrznym audytem procedur AML, KYC i weryfikacji kontrahentów.

Opinia biznesowa: najpoważniejszym błędem jest ograniczenie reakcji do oczekiwania na decyzję banku lub organu. W sprawach dotyczących prania pieniędzy czas działa na niekorzyść podmiotu, którego rachunek został zablokowany, ponieważ każdy dzień blokady zwiększa ryzyko utraty kontraktów, kar umownych, zaległości publicznoprawnych i szkód reputacyjnych.

Jeżeli blokada rachunku jest wiązana z podejrzeniem prania pieniędzy, przestępstwem bazowym albo działaniami GIIF, banku, Szefa KAS lub prokuratora, kancelaria Kopeć & Zaborowski może przeanalizować dokumenty, podstawę blokady i możliwe środki zaskarżenia, dlatego warto Napisz do nas przed upływem terminów procesowych.

FAQ – pranie pieniędzy i przestępstwo bazowe

Czy pranie pieniędzy zawsze oznacza, że właściciel rachunku popełnił przestępstwo bazowe?

Nie zawsze. Pranie pieniędzy dotyczy działań wobec wartości majątkowych pochodzących z czynu zabronionego, ale odpowiedzialność konkretnej osoby zależy od jej roli, świadomości, zamiaru i materiału dowodowego. Właściciel rachunku może być podejrzewany o udział w praniu pieniędzy, ale może też twierdzić, że był legalnym uczestnikiem obrotu albo nie znał przestępnego pochodzenia środków.

Czy bank może zablokować rachunek tylko dlatego, że transakcja wygląda nietypowo?

Sama nietypowość transakcji zwykle nie przesądza jeszcze o praniu pieniędzy, ale może uruchomić obowiązki banku. Bank może zastosować środki bezpieczeństwa finansowego, zażądać wyjaśnień lub dokumentów, a w określonych przypadkach zastosować ograniczenia wynikające z przepisów AML oraz Prawa bankowego [2], [6]. Zakres uprawnień banku i sposób działania zależą od podstawy blokady, regulaminu, relacji z GIIF oraz konkretnego stanu faktycznego.

Ile może trwać blokada rachunku przez GIIF i prokuratora?

GIIF może zażądać wstrzymania transakcji lub blokady rachunku na okres nie dłuższy niż 96 godzin. Następnie prokurator może postanowić o dalszym wstrzymaniu transakcji albo blokadzie rachunku na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy [2].

Czy trzeba czekać na zarzuty, aby zaskarżyć blokadę rachunku?

Nie w każdej sytuacji. Możliwość działania zależy od podstawy blokady i dokumentu, który został wydany. W sprawach karnych istotne może być zażalenie na postanowienie, w procedurach administracyjnych – po wyczerpaniu właściwego trybu – skarga do WSA, a wobec banku reklamacja zgodnie z procedurą banku; w przypadku klientów objętych ustawą reklamacyjną również w trybie właściwym dla podmiotów rynku finansowego [4], [5], [7].

Jak wykazać, że środki na rachunku nie pochodzą z przestępstwa bazowego?

Najczęściej potrzebne są dokumenty pokazujące legalne źródło środków i gospodarczy sens transakcji. Znaczenie mają umowy, faktury, dokumenty dostawy, potwierdzenia wykonania usług, korespondencja, historia relacji z kontrahentem, dokumenty podatkowe oraz dowody weryfikacji kontrahenta.

Czy blokada rachunku może objąć środki potrzebne na wynagrodzenia, podatki lub ZUS?

Tak, w praktyce blokada może objąć środki operacyjne firmy. Możliwość zwolnienia części środków zależy od podstawy prawnej blokady, stanowiska organu i argumentacji dotyczącej konieczności zachowania ciągłości działalności. Wniosek powinien być poparty dokumentami, terminami płatności i wykazaniem skutków gospodarczych blokady.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 299.

[2] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności przepisy o wstrzymaniu transakcji i blokadzie rachunku.

[3] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, przepisy dotyczące STIR i blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego.

[4] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności przepisy o zażaleniu na postanowienia.

[5] Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

[6] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.

[7] Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej.