Zagraniczny rachunek pod blokadą – CRS, europejski nakaz zabezpieczenia i współpraca organów w UE

Rachunek prowadzony poza Polską nie pozostaje poza zasięgiem polskich organów ani nie gwarantuje przedsiębiorcy większej swobody dysponowania środkami. Informacje o rachunkach mogą trafiać do administracji skarbowej automatycznie, a w sprawach karnych, cywilnych i handlowych możliwe jest zastosowanie mechanizmów współpracy międzynarodowej.

Dla zarządu, właścicieli firm oraz osób pracujących w kilku państwach kluczowe jest ustalenie, jaki organ i na jakiej podstawie doprowadził do blokady. Od tego zależą terminy, właściwy organ lub sąd, dostępne środki odwoławcze oraz sposób odzyskania płynności finansowej.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena ryzyka oraz środków obrony zawsze zależy od państwa prowadzenia rachunku, charakteru postępowania i treści wydanego aktu.

CRS i FATCA – jak administracja uzyskuje informacje o zagranicznych rachunkach?

Standard CRS, czyli Common Reporting Standard, służy automatycznej wymianie informacji o rachunkach finansowych pomiędzy administracjami podatkowymi. Banki i inne instytucje finansowe identyfikują rezydencję podatkową klientów, a następnie przekazują dane właściwemu organowi krajowemu. W Polsce dane te są raportowane do Szefa Krajowej Administracji Skarbowej, który wymienia je z administracjami państw uczestniczących w systemie [1][2].

CRS nie jest mechanizmem blokowania rachunków. Umożliwia jednak organom podatkowym uzyskanie informacji m.in. o saldzie rachunku, odsetkach, przychodach inwestycyjnych oraz posiadaczu rachunku. Dane mogą stać się podstawą czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, postępowania podatkowego albo postępowania karnego skarbowego.

FATCA dotyczy przede wszystkim raportowania rachunków należących do osób amerykańskich oraz innych rachunków podlegających raportowaniu zgodnie z umową FATCA między Polską a USA. Polska wdrożyła tę umowę ustawą o wykonywaniu umowy FATCA [3]. Dla przedsiębiorcy istotne jest, że błędne określenie rezydencji podatkowej lub niewyjaśnione powiązania z USA mogą skutkować dodatkowymi pytaniami banku i ograniczeniem dostępu do usług.

Automatyczna wymiana danych zwiększa znaczenie spójności dokumentacji. W szczególności bank, urząd skarbowy i dokumenty korporacyjne powinny przedstawiać zgodny obraz źródła środków, struktury własnościowej oraz faktycznego miejsca prowadzenia działalności.

Pomoc prawna i europejski nakaz dochodzeniowy w sprawach karnych

W postępowaniu karnym polski organ może uzyskiwać informacje lub dowody z zagranicznego banku w drodze międzynarodowej pomocy prawnej. W Unii Europejskiej, z wyjątkiem Danii, istotnym narzędziem jest europejski nakaz dochodzeniowy, uregulowany w dyrektywie 2014/41/UE oraz w przepisach Kodeksu postępowania karnego [4].

Europejski nakaz dochodzeniowy może służyć m.in. uzyskaniu dokumentacji bankowej, danych o przepływach pieniężnych lub ustaleniu, czy dana osoba kontroluje rachunek w innym państwie członkowskim. Samo pozyskanie danych nie jest jeszcze zajęciem środków, ale często poprzedza decyzję o zabezpieczeniu majątkowym.

W praktyce ryzyko rośnie, gdy transakcje transgraniczne nie mają jasnego uzasadnienia gospodarczego albo odbiegają od profilu działalności spółki. Dotyczy to zwłaszcza płatności do podmiotów o złożonej strukturze, transferów bez pełnej dokumentacji kontraktowej oraz przelewów dokonywanych krótko po wpływie środków.

Z perspektywy banku przelew zagraniczny może również uruchomić analizę AML. Więcej o tym, jakie okoliczności mogą prowadzić do blokady konta firmowego po przelewie zagranicznym, znajduje się w odrębnym materiale.

Europejski nakaz zabezpieczenia na rachunku bankowym w sporach cywilnych

W sprawach cywilnych i handlowych wierzyciel może skorzystać z europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym, określanego jako EAPO. Instrument wynika z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 655/2014 [5]. Jego celem jest zapobieżenie wyprowadzeniu środków z rachunku przed uzyskaniem lub wykonaniem orzeczenia.

Nakaz może zostać wydany bez uprzedniego zawiadomienia dłużnika. Jest to rozwiązanie celowe: wcześniejsze poinformowanie posiadacza rachunku mogłoby umożliwić transfer środków do innego banku lub państwa. Po wykonaniu nakazu środki zostają zabezpieczone do kwoty wskazanej w nakazie, zgodnie z zasadami państwa wykonania.

Zakres EAPO jest ograniczony. Rozporządzenie dotyczy transgranicznych spraw cywilnych i handlowych, ale nie obejmuje m.in. spraw podatkowych, celnych, administracyjnych, upadłościowych ani zabezpieczeń w postępowaniu karnym. Co do zasady mechanizm działa wobec rachunków prowadzonych w państwach członkowskich UE uczestniczących w systemie, z wyjątkiem Danii.

Dla firmy posiadającej rachunki w kilku jurysdykcjach oznacza to, że spór z kontrahentem z jednego państwa może przełożyć się na szybkie zabezpieczenie środków na rachunku prowadzonym w innym państwie UE, także w Polsce.

Zabezpieczenie i przepadek środków w sprawach karnych w UE

W sprawach karnych zastosowanie może znaleźć rozporządzenie (UE) 2018/1805 dotyczące wzajemnego uznawania nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty [6]. Ułatwia ono wykonanie w innym państwie członkowskim decyzji o zabezpieczeniu mienia lub jego przepadku. Rozporządzenie stosuje się w państwach UE z wyjątkiem Danii i Irlandii.

Fakt wydania zagranicznego nakazu nie oznacza automatycznie, że przedsiębiorca traci prawo do obrony. Zakres kontroli oraz środek zaskarżenia zależą jednak od tego, czy kwestionowana jest decyzja wydana w państwie pochodzenia, czy sposób jej wykonania w państwie wykonania.

W praktyce należy rozdzielić dwa zagadnienia:

• merytoryczne podstawy zabezpieczenia lub konfiskaty, które co do zasady podlegają ocenie w państwie wydania nakazu;
• wykonanie nakazu przez bank lub organ krajowy, które może podlegać procedurze obowiązującej w państwie wykonania.

To rozróżnienie ma znaczenie dla terminów procesowych. Złożenie środka odwoławczego do niewłaściwego organu może nie zatrzymać wykonania blokady i pogłębić problem z bieżącą obsługą wynagrodzeń, podatków oraz zobowiązań wobec dostawców.

Zagraniczny rachunek a obowiązki podatkowe i ryzyko banków spoza EOG

Samo posiadanie prywatnego rachunku za granicą nie oznacza co do zasady powszechnego obowiązku wykazywania go w rocznym zeznaniu PIT. Obowiązek podatkowy może natomiast dotyczyć przychodów osiąganych za pośrednictwem tego rachunku, zagranicznych dochodów wykazywanych np. w załączniku PIT/ZG albo aktualizacji danych identyfikacyjnych przedsiębiorcy.

Podmioty objęte obowiązkiem ewidencyjnym powinny sprawdzić, czy dane rachunku zostały prawidłowo zgłoszone w formularzach identyfikacyjnych lub aktualizacyjnych NIP. Ustawa o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników obejmuje rachunki związane z działalnością gospodarczą zakresem danych zgłoszeniowych [7]. Konkretna forma zgłoszenia zależy od statusu podmiotu oraz rodzaju prowadzonej działalności.

Rachunek w banku spoza Europejskiego Obszaru Gospodarczego nie jest automatycznie nielegalny ani podejrzany. Może jednak oznaczać dłuższy proces weryfikacyjny, trudniejszą wymianę dokumentów i podwyższone ryzyko AML, szczególnie gdy relacja gospodarcza lub transakcja wiąże się z państwem trzecim wysokiego ryzyka wskazanym przez Unię Europejską. Ustawa AML nakłada na instytucje obowiązane obowiązek stosowania wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego w określonych sytuacjach [8].

Odrębnym źródłem ryzyka są sankcje gospodarcze. Zamrożenie środków może nastąpić w szczególności wtedy, gdy środki należą do podmiotu objętego sankcjami, znajdują się w jego posiadaniu lub pozostają pod jego kontrolą. Nie przesądza to samo w sobie o odpowiedzialności przedsiębiorcy, ale wymaga szybkiego udokumentowania struktury własnościowej i celu gospodarczego transakcji. Szersze omówienie zawiera materiał: listy sankcyjne a blokada konta.

Właściwość sądu i pierwsze działania po blokadzie zagranicznego rachunku

Miejsce prowadzenia rachunku wpływa na wybór procedury. Rachunek prowadzony przez oddział banku w Polsce może podlegać innym zasadom wykonania niż rachunek tej samej grupy bankowej prowadzony formalnie w Niemczech, Luksemburgu czy Szwajcarii. Decydujące znaczenie mają najczęściej: siedziba podmiotu prowadzącego rachunek, treść umowy rachunku, rodzaj postępowania oraz państwo, które wydało nakaz.

Po otrzymaniu informacji o blokadzie warto niezwłocznie ustalić:

1. czy blokada wynika z decyzji banku, działania organu podatkowego, prokuratury, sądu czy zagranicznego nakazu;
2. jakie środki i jaka kwota zostały objęte ograniczeniem;
3. czy bank wskazał podstawę prawną oraz organ prowadzący sprawę;
4. jakie terminy obowiązują dla zaskarżenia lub przedstawienia wyjaśnień;
5. czy istnieją środki nieobjęte blokadą, pozwalające utrzymać podstawową działalność operacyjną.

W przypadku spółek z zagranicznym kapitałem szczególne znaczenie ma przygotowanie dokumentów potwierdzających beneficjenta rzeczywistego, źródło finansowania i rolę poszczególnych podmiotów w grupie. Temat ten rozwija publikacja dotycząca blokady konta cudzoziemca i spółki z kapitałem zagranicznym.

Szybka analiza podstawy blokady, państwa właściwego dla postępowania oraz realnego wpływu na płynność firmy pozwala ograniczyć ryzyko operacyjne i reputacyjne, dlatego w sprawach wymagających indywidualnej oceny warto skontaktować się z nami.

FAQ – zagraniczny rachunek pod blokadą

Czy CRS pozwala polskiemu urzędowi skarbowemu zablokować rachunek za granicą?

Nie. CRS służy wymianie informacji podatkowych, a nie bezpośredniemu blokowaniu rachunków. Dane uzyskane w tym trybie mogą jednak prowadzić do wszczęcia postępowania, w którym organ wystąpi o zabezpieczenie na podstawie odrębnych przepisów.

Czy europejski nakaz zabezpieczenia obejmuje rachunki firmowe?

Tak, jeżeli rachunek firmowy znajduje się w państwie uczestniczącym w systemie EAPO, a sprawa ma charakter transgraniczny i cywilny lub handlowy. Rozporządzenie EAPO nie obowiązuje w Danii i nie dotyczy spraw podatkowych, celnych, administracyjnych ani karnych.

Czy bank musi uprzedzić przedsiębiorcę o europejskim nakazie zabezpieczenia?

Nie zawsze. EAPO może zostać wydany bez wcześniejszego zawiadomienia dłużnika, aby zapobiec transferowi środków przed wykonaniem zabezpieczenia.

Czy rachunek w państwie spoza EOG jest bardziej narażony na blokadę?

Nie automatycznie. Banki mogą jednak stosować bardziej szczegółową weryfikację źródła środków, kontrahentów i celu transakcji, zwłaszcza przy powiązaniach z państwami trzecimi wysokiego ryzyka AML lub z sankcjami.

Gdzie zaskarżyć blokadę wykonaną w Polsce na podstawie zagranicznego nakazu?

To zależy od rodzaju zarzutów. Podstawy merytoryczne nakazu są co do zasady kwestionowane w państwie jego wydania, natomiast kwestie związane z wykonaniem mogą podlegać procedurze w państwie wykonania. Wymaga to analizy konkretnego instrumentu prawnego.

Czy przedsiębiorca musi wykazać zagraniczny rachunek w zeznaniu PIT lub CIT?

Nie ma ogólnej zasady nakazującej wskazanie każdego zagranicznego rachunku wyłącznie z powodu jego posiadania. Obowiązki mogą jednak wynikać z osiągania zagranicznych dochodów, prowadzenia działalności, aktualizacji danych NIP albo szczególnych obowiązków raportowych.

Bibliografia

[1] Dyrektywa Rady 2014/107/UE z 9 grudnia 2014 r. zmieniająca dyrektywę 2011/16/UE w zakresie obowiązkowej automatycznej wymiany informacji w dziedzinie opodatkowania.

[2] Ustawa z 9 marca 2017 r. o wymianie informacji podatkowych z innymi państwami.

[3] Ustawa z 9 października 2015 r. o wykonywaniu Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki w sprawie poprawy wypełniania międzynarodowych obowiązków podatkowych oraz wdrożenia ustawodawstwa FATCA.

[4] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/41/UE z 3 kwietnia 2014 r. w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych; ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

[5] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 655/2014 z 15 maja 2014 r. ustanawiające procedurę europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym.

[6] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1805 z 14 listopada 2018 r. w sprawie wzajemnego uznawania nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty.

[7] Ustawa z 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników.

[8] Ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.