Konto „słupa” i przelew od oszusta – co zrobić, gdy blokada dotyka osobę nieświadomą przestępstwa?

Wpływ pieniędzy z oszustwa na prywatny rachunek bankowy może bardzo szybko doprowadzić do blokady konta, wezwania do banku, kontaktu z policją albo prokuraturą. Problem dotyczy nie tylko osób prywatnych. Dla firm, działów HR, compliance i zarządów istotne jest to, że podobne schematy pojawiają się przy rekrutacji do fikcyjnej pracy zdalnej, wykorzystywaniu pracowników, rachunków wspólników lub osób powiązanych z przedsiębiorstwem.

W praktyce chodzi o sytuacje, w których ktoś przyjmuje przelew pochodzący z phishingu, fałszywej inwestycji, oszustwa na BLIK, sprzedaży internetowej albo innego przestępstwa, a następnie wypłaca środki lub przekazuje je dalej. Taka osoba może twierdzić, że sama została oszukana. Organy ścigania badają jednak nie tylko to, co wiedziała, ale również to, czy okoliczności powinny były wzbudzić podejrzenia i czy mimo to godziła się na udział w przepływie środków.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena odpowiedzialności zawsze zależy od stanu faktycznego, dokumentów, korespondencji oraz zachowania osoby, której konto zostało wykorzystane.

Blokada rachunku po przelewie od oszusta – skąd bierze się problem?

Bank może zareagować na nietypowy przelew, szybkie wypłaty gotówki, transfer środków na kolejne rachunki lub zgodność transakcji z mechanizmami typowymi dla prania pieniędzy. Podstawą mogą być m.in. przepisy ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności obowiązki instytucji obowiązanych w zakresie stosowania środków bezpieczeństwa finansowego i zgłaszania podejrzanych transakcji do GIIF [1], a w określonych przypadkach także przepisy Prawa bankowego dotyczące blokady środków przy podejrzeniu wykorzystania działalności banku do celów przestępczych [5].

Często blokada pojawia się w kilku typowych scenariuszach:

• osoba przyjęła pieniądze od nieznanej osoby i miała przekazać je dalej za prowizję;
• rachunek został udostępniony osobie trzeciej, na przykład partnerowi, znajomemu albo „pracodawcy” z internetu;
• środki wpłynęły po kliknięciu przez pokrzywdzonego w fałszywy link inwestycyjny lub bankowy;
• przelew był elementem oszustwa na BLIK, fałszywej sprzedaży lub wyłudzenia danych;
• osoba wypłaciła pieniądze w bankomacie albo kantorze krypto, mimo że transakcja była nietypowa.

Dla banku kluczowe jest ryzyko transakcji. Dla organów ścigania – to, czy właściciel rachunku był tylko narzędziem w rękach sprawcy, czy co najmniej godził się na udział w procederze.

Art. 299 Kodeksu karnego i ryzyko kwalifikacji jako pranie pieniędzy

Faktem jest, że art. 299 Kodeksu karnego penalizuje podejmowanie czynności dotyczących mienia pochodzącego z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego, jeżeli działania te mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie jego przestępnego pochodzenia, miejsca umieszczenia, wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku [2]. W praktyce chodzi właśnie o przyjmowanie, przekazywanie, ukrywanie lub „czyszczenie” pieniędzy pochodzących z oszustwa.

Ocena prawna zależy od konkretnych okoliczności. Sam wpływ pieniędzy na konto nie przesądza jeszcze o winie. Znaczenie mają jednak dalsze czynności, zwłaszcza wypłata gotówki, przekazanie środków na rachunek wskazany przez nieznaną osobę, zakup kryptowalut albo zignorowanie oczywistych sygnałów ostrzegawczych.

W sprawach tego typu często analizowane są następujące elementy:

1) czy właściciel rachunku znał nadawcę przelewu;

2) czy istniała realna podstawa gospodarcza lub osobista dla otrzymania środków;

3) czy wynagrodzenie za „pomoc” było nietypowe albo niewspółmierne;

4) czy osoba otrzymała instrukcje, aby działać szybko, omijać bank lub nie ujawniać szczegółów;

5) czy po blokadzie usuwano rozmowy, wiadomości, profile lub aplikacje.

Szerzej mechanizm odpowiedzialności opisuje materiał o tym, czym jest pranie pieniędzy i przestępstwo bazowe.

Pomocnictwo, zamiar ewentualny i sygnały ostrzegawcze

Przy kontach wykorzystywanych przez oszustów istotne jest nie tylko sprawstwo prania pieniędzy, ale również pomocnictwo. Zgodnie z art. 18 § 3 Kodeksu karnego odpowiada za pomocnictwo ten, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie [2]. Udostępnienie rachunku, karty, loginu, aplikacji bankowej lub kodów autoryzacyjnych może być oceniane właśnie w tym kierunku.

Faktem jest, że polskie prawo karne obejmuje także zamiar ewentualny. W uproszczeniu chodzi o sytuację, w której sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego i godzi się na to [2]. Nie jest więc konieczne, aby osoba znała cały mechanizm oszustwa. Kluczowe jest to, czy przewidywała możliwość udziału w czynie zabronionym i mimo tego zdecydowała się działać.

W praktyce organ może badać, czy występowały sygnały ostrzegawcze:

• prośba o przyjęcie przelewu od osoby trzeciej bez jasnego powodu;
• polecenie natychmiastowej wypłaty gotówki;
• obietnica prowizji za sam przepływ pieniędzy przez konto;
• brak umowy, brak danych kontrahenta i kontakt wyłącznie przez komunikator;
• instrukcja, aby nie mówić bankowi prawdy albo podać inną przyczynę transakcji.

Ocena prawna takich okoliczności nie jest automatyczna. Jednak im więcej czerwonych flag, tym trudniej utrzymywać, że właściciel rachunku działał całkowicie w dobrej wierze.

Ryzyko utraty statusu pokrzywdzonego

Osoba, której konto wykorzystano, często uważa się za pokrzywdzoną, zwłaszcza gdy sama została zmanipulowana przez fałszywego pracodawcę lub oszusta inwestycyjnego. To możliwe, ale nie zawsze trwałe procesowo.

Faktem jest, że w postępowaniu karnym status pokrzywdzonego przysługuje temu, czyje dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo [3]. Jeżeli jednak z materiału dowodowego zacznie wynikać, że właściciel rachunku świadomie lub co najmniej z zamiarem ewentualnym ułatwiał przepływ pieniędzy, jego sytuacja może zmienić się z osoby traktowanej wyłącznie jako pokrzywdzona w osobę, wobec której rozważane są zarzuty.

Konsekwencje są praktyczne i poważne. Zmienia się zakres uprawnień procesowych, sposób przesłuchania, ryzyko zarzutów oraz strategia dalszego działania. Dlatego pochopne składanie wyjaśnień bez analizy dokumentów może pogorszyć sytuację.

Pierwsze kroki po blokadzie konta prywatnego lub firmowego

Po blokadzie rachunku kluczowe są czas, spójność informacji oraz zabezpieczenie dowodów. Działania podejmowane w pierwszych dniach często decydują o tym, czy sprawa zostanie potraktowana jako przypadek wykorzystania nieświadomej osoby, czy jako udział w procederze.

Najbezpieczniejszy schemat działania obejmuje następujące kroki:

1) zabezpieczenie całej korespondencji z osobą, która nakłoniła do przyjęcia lub przekazania środków;

2) zapisanie historii rozmów z komunikatorów, e-maili, SMS-ów, ogłoszeń o pracy i profili internetowych;

3) nieusuwanie aplikacji, wiadomości ani potwierdzeń przelewów;

4) kontakt z bankiem w sposób rzeczowy, bez spekulacji i bez podawania niezweryfikowanych wersji wydarzeń;

5) złożenie zawiadomienia do organów ścigania, jeżeli istnieją podstawy, aby twierdzić, że rachunek został wykorzystany przez oszusta;

6) przygotowanie się do złożenia zeznań lub wyjaśnień na policji albo w prokuraturze.

Praktyczne znaczenie ma także to, czego nie mówić bankowi na etapie pierwszego kontaktu. Szczegółowe omówienie zawiera materiał o tym, jakie są pierwsze kroki i czego nie mówić bankowi.

Roszczenia osoby, której pieniądze trafiły na zablokowane konto

Blokada rachunku nie kończy sprawy cywilnej. Osoba, od której wyłudzono środki, może domagać się ich zwrotu od właściciela rachunku, na który pieniądze trafiły. Podstawą mogą być przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności art. 405 Kodeksu cywilnego, albo o świadczeniu nienależnym z art. 410 Kodeksu cywilnego [4].

Ocena odpowiedzialności cywilnej wymaga ustalenia, czy właściciel rachunku nadal ma środki, czy przekazał je dalej, czy uzyskał korzyść oraz czy mógł liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Nie należy zakładać, że skoro środki zostały natychmiast wypłacone lub przelane dalej, problem cywilny znika. W praktyce roszczenia zwrotne bywają dochodzone równolegle z postępowaniem karnym.

Jak wykazywać dobrą wiarę po wykorzystaniu konta przez oszusta?

Dobra wiara nie wynika z samego oświadczenia. Trzeba ją wykazać dokumentami, chronologią i racjonalnym wyjaśnieniem zachowania. W takich sprawach znaczenie ma nie tylko treść dowodów, ale również ich kompletność i moment przedstawienia.

Wykazaniu dobrej wiary mogą służyć w szczególności następujące materiały:

• pełna historia kontaktu z osobą nakłaniającą do transakcji;
• ogłoszenie o pracy, inwestycji, sprzedaży lub innej czynności, która była pretekstem do przelewu;
• dane rachunków, numery telefonów, adresy e-mail i identyfikatory komunikatorów;
• potwierdzenia prób kontaktu z bankiem lub organami ścigania;
• dowody braku korzyści, na przykład brak zatrzymania prowizji albo próba wstrzymania przelewu;
• spójna chronologia zdarzeń przygotowana przed przesłuchaniem.

Równie ważne jest unikanie działań, które wyglądają jak zacieranie śladów. Usuwanie wiadomości, zmiana telefonu, brak współpracy z bankiem lub podawanie sprzecznych wersji może zostać ocenione negatywnie. Warto również zapoznać się z materiałem opisującym 5 błędów osób z zablokowanym kontem.

Znaczenie dla firm, zarządów i compliance

Chociaż opisany problem często dotyczy rachunków prywatnych, ryzyko biznesowe jest realne. Pracownik, współpracownik, członek zarządu albo wspólnik uwikłany w sprawę „konta słupa” może narazić organizację na utratę płynności, kontrolę transakcji, ryzyko reputacyjne oraz pytania banku o procedury bezpieczeństwa.

Firmy powinny traktować takie zdarzenia jako sygnał do przeglądu kilku obszarów:

• procedur antyfraudowych i AML w relacjach z kontrahentami, jeżeli mają zastosowanie;
• zasad korzystania z rachunków firmowych i prywatnych w rozliczeniach;
• szkoleń pracowników z fałszywych ofert pracy, phishingu i oszustw inwestycyjnych;
• reakcji zarządu na blokadę rachunku osoby kluczowej dla działalności firmy;
• komunikacji z bankiem, kontrahentami i organami ścigania.

W sprawach, w których przelew od oszusta doprowadził do blokady rachunku, szybka analiza dowodów i ryzyk procesowych pozwala ograniczyć skutki karne, cywilne i reputacyjne, dlatego w razie potrzeby warto przekazać sprawę do oceny i napisać do nas.

FAQ – konto „słupa” i przelew od oszusta

Czy samo otrzymanie przelewu od oszusta oznacza odpowiedzialność karną?

Nie. Sam wpływ środków nie przesądza o odpowiedzialności. Organy badają jednak, czy właściciel rachunku wiedział o przestępnym pochodzeniu pieniędzy albo czy można mu przypisać przewidywanie takiej możliwości i godzenie się na nią na podstawie okoliczności transakcji.

Czy udostępnienie konta znajomemu może być przestępstwem?

Tak, jeżeli konto zostało wykorzystane do przyjęcia lub przekazania środków z przestępstwa, a właściciel rachunku co najmniej godził się na takie ryzyko. W grę może wchodzić m.in. pomocnictwo albo kwalifikacja z art. 299 Kodeksu karnego.

Co zrobić, gdy bank pyta o źródło pieniędzy?

Należy odpowiadać rzeczowo i zgodnie z dokumentami. Nie powinno się tworzyć wersji „na szybko”, ukrywać kontaktów ani usuwać wiadomości. Przed szczegółowymi wyjaśnieniami warto uporządkować chronologię i zabezpieczyć dowody.

Czy osoba nieświadoma oszustwa może stracić status pokrzywdzonego?

Tak, w praktyce może przestać być traktowana wyłącznie jako pokrzywdzona. Jeżeli z materiału dowodowego zacznie wynikać, że osoba ułatwiała proceder świadomie albo z zamiarem ewentualnym, organy mogą rozważać jej odpowiedzialność jako podejrzanej.

Czy trzeba zwrócić pieniądze osobie, od której zostały wyłudzone?

To zależy od stanu faktycznego. Pokrzywdzony oszustwem może dochodzić roszczeń zwrotnych na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu lub świadczeniu nienależnym. Istotne jest, czy środki nadal znajdują się na rachunku, czy zostały przekazane dalej, czy właściciel konta uzyskał korzyść oraz czy mógł liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Czy blokada konta prywatnego może mieć znaczenie dla firmy?

Tak. Jeżeli sprawa dotyczy członka zarządu, pracownika finansów, wspólnika lub osoby reprezentującej firmę, może powstać ryzyko reputacyjne, operacyjne i compliance. Banki oraz kontrahenci mogą oczekiwać wyjaśnień dotyczących źródeł środków i procedur bezpieczeństwa.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

[2] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 9 § 1, art. 18 § 3 oraz art. 299.

[3] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 49.

[4] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 405, art. 409 oraz art. 410.

[5] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w szczególności art. 106a.