Przelew przychodzący na zablokowany rachunek – czy nowe wpływy też są zamrożone i czy pieniądze przepadają?

Blokada rachunku bankowego nie zawsze oznacza to samo. Inne skutki wywołuje blokada zastosowana przez bank, inne blokada STIR, blokada na żądanie Generalnego Inspektora Informacji Finansowej, zabezpieczenie majątkowe w sprawie karnej, a jeszcze inne zajęcie egzekucyjne. Dla firmy kluczowe jest ustalenie, czy blokada obejmuje wyłącznie saldo z dnia jej zastosowania, czy także kolejne wpływy od kontrahentów.

Co do zasady pieniądze wpływające na zablokowany rachunek nie przepadają automatycznie. Mogą jednak zostać czasowo zamrożone, objęte zabezpieczeniem albo przekazane organowi egzekucyjnemu, jeżeli wynika to z podstawy prawnej blokady. Dla zarządu oznacza to ryzyko utraty płynności, opóźnień w wynagrodzeniach, naruszenia umów oraz szkód reputacyjnych.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skutków blokady zawsze zależy od treści postanowienia, rodzaju rachunku, podstawy prawnej oraz praktyki banku i organu.

Nowe wpływy na zablokowany rachunek – podstawowa zasada

Najważniejsze pytanie brzmi, czy blokada dotyczy „środków” do określonej kwoty, czy całego rachunku. Jeżeli blokowany jest rachunek jako taki, bank zwykle nie pozwala na swobodne dysponowanie ani saldem istniejącym w chwili blokady, ani późniejszymi wpływami. Jeżeli natomiast blokada dotyczy konkretnej kwoty lub konkretnej transakcji, zakres zamrożenia może być węższy.

W praktyce należy odróżnić trzy skutki prawne:

• zamrożenie środków – pieniądze pozostają na rachunku, ale firma nie może nimi dysponować;
• przekazanie środków – środki są transferowane do organu egzekucyjnego albo na rachunek depozytowy, jeżeli przewiduje to procedura;
• przepadek – następuje dopiero na podstawie odrębnego rozstrzygnięcia, najczęściej wyroku albo decyzji, a nie przez sam fakt blokady.

Blokada bankowa – czy bank zamraża także późniejsze przelewy?

Bank może ograniczyć dostęp do rachunku między innymi na podstawie przepisów Prawa bankowego oraz przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. W przypadku uzasadnionego podejrzenia, że środki mogą pochodzić z przestępstwa lub mieć związek z przestępstwem, bank może zastosować blokadę na zasadach przewidzianych w przepisach i zawiadomić właściwe organy [1], [3].

Skutek dla nowych wpływów zależy od tego, co faktycznie zostało zablokowane. W praktyce występują dwa warianty:

• blokada konkretnej transakcji – bank może wstrzymać wykonanie określonego przelewu, a inne operacje mogą pozostać dostępne, jeżeli nie zostały objęte ograniczeniem;
• blokada rachunku – kolejne wpływy mogą zostać zaksięgowane na rachunku, ale posiadacz rachunku nie będzie mógł z nich korzystać do czasu uchylenia blokady albo wydania decyzji przez organ.

Nie ma automatycznej zasady, że przelew przychodzący na zablokowany rachunek wraca do nadawcy. Często zostaje przyjęty przez bank i zwiększa saldo, które pozostaje niedostępne. Zwrot może nastąpić, jeżeli przelew zostanie odrzucony technicznie, rachunek został zamknięty albo bank działa na podstawie szczególnego polecenia wynikającego z decyzji organu lub własnych procedur.

Blokada STIR – skutki dla nowych wpływów firmy

Blokada STIR jest stosowana przez Szefa Krajowej Administracji Skarbowej na podstawie Ordynacji podatkowej. Dotyczy rachunku rozliczeniowego lub imiennego rachunku w SKOK podmiotu kwalifikowanego, czyli w uproszczeniu podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą. Standardowa blokada może trwać do 72 godzin, a w określonych przypadkach może zostać przedłużona, zasadniczo do 3 miesięcy [2].

W blokadzie STIR zasadnicze znaczenie ma to, że przedmiotem blokady jest rachunek. Oznacza to, że późniejsze wpływy na ten rachunek również mogą zostać faktycznie zamrożone, ponieważ firma nie może nimi swobodnie dysponować. Nie jest to jednak przepadek środków.

Przepisy przewidują możliwość zwolnienia środków na określone cele, w tym w zakresie niezbędnym do zapłaty wynagrodzeń za pracę, podatku i składek od tych wynagrodzeń, alimentów, rent o charakterze alimentacyjnym, podatków lub należności celnych, jeżeli spełnione są warunki ustawowe [2]. W praktyce wymaga to szybkiego działania, dokumentów źródłowych i precyzyjnego wniosku.

Firmy, które analizują wpływ blokady na wynagrodzenia, podatki i płatności handlowe, powinny uwzględnić szerszy kontekst operacyjny opisany w materiale: blokada a bieżąca działalność firmy.

Blokada GIIF – rachunek zamrożony w procedurze AML

Generalny Inspektor Informacji Finansowej może żądać blokady rachunku albo wstrzymania transakcji na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Blokada GIIF ma charakter czasowy, ale może poprzedzać działania prokuratury [3].

Jeżeli blokada obejmuje rachunek, nowe przelewy przychodzące zwykle nie są dostępne dla posiadacza rachunku. Mogą zostać zaksięgowane, ale pozostają objęte ograniczeniem do czasu uchylenia blokady albo wydania kolejnych rozstrzygnięć. Jeżeli natomiast wstrzymana jest wyłącznie konkretna transakcja, skutki mogą ograniczać się do tej operacji.

Faktem jest, że blokada GIIF nie przesądza winy ani nie oznacza automatycznego przepadku pieniędzy. Oceną prawną pozostaje natomiast to, czy w danej sprawie istnieją podstawy do zaskarżenia działań organu, złożenia wniosku o zwolnienie środków albo podjęcia działań wobec banku.

Zabezpieczenie majątkowe w sprawie karnej – wpływy po zajęciu rachunku

W postępowaniu karnym prokurator lub sąd może zastosować zabezpieczenie majątkowe, jeżeli zachodzi potrzeba zabezpieczenia przyszłej grzywny, świadczenia pieniężnego, przepadku, środka kompensacyjnego albo innych roszczeń przewidzianych prawem [4]. Wykonanie zabezpieczenia na rachunku bankowym odbywa się przy wykorzystaniu mechanizmów podobnych do zajęcia rachunku.

Jeżeli zabezpieczenie obejmuje wierzytelność z rachunku bankowego do określonej kwoty, bank blokuje środki do wysokości wskazanej w postanowieniu. W praktyce późniejsze wpływy mogą zostać objęte zabezpieczeniem, jeżeli saldo w chwili zajęcia nie wystarczało do pełnego zabezpieczenia wskazanej kwoty.

To istotne z punktu widzenia zarządu. Firma może widzieć na rachunku wpływy od klientów, ale nie mieć możliwości użycia ich na działalność operacyjną. Pieniądze nie przepadają w chwili zabezpieczenia, ale mogą pozostać niedostępne przez długi czas, a następnie zostać rozliczone zgodnie z wynikiem postępowania.

Zajęcie egzekucyjne rachunku – nowe środki zwykle są obejmowane zajęciem

Najbardziej jednoznaczna sytuacja występuje przy zajęciu egzekucyjnym rachunku bankowego. Zajęcie rachunku w egzekucji cywilnej obejmuje środki znajdujące się na rachunku w chwili zajęcia oraz środki, które wpłyną później, aż do pełnego zaspokojenia egzekwowanej należności i kosztów [5]. Podobne skutki mogą wystąpić przy egzekucji administracyjnej [6].

Oznacza to, że kontrahent może zapłacić fakturę na rachunek objęty zajęciem, a środki nie będą dostępne dla firmy. Po upływie przewidzianych terminów i zgodnie z procedurą bank może przekazać pieniądze organowi egzekucyjnemu.

W tym modelu ryzyko dla bieżącej działalności jest szczególnie wysokie, ponieważ każdy kolejny wpływ może zostać automatycznie „wchłonięty” przez zajęcie. Dlatego w firmach narażonych na spory podatkowe, karne skarbowe lub cywilne znaczenie ma dywersyfikacja rachunków bankowych, prowadzona jednak zgodnie z prawem i bez działań zmierzających do pokrzywdzenia wierzycieli.

Czy przelew na zablokowane konto wraca do nadawcy?

Najczęściej nie. Sam fakt blokady rachunku nie oznacza, że bank automatycznie odsyła przelewy przychodzące. Przelew może zostać zaksięgowany, a środki pozostaną zamrożone albo zostaną objęte zajęciem. Nadawca może więc utracić kontrolę nad pieniędzmi, mimo że odbiorca nie może nimi dysponować.

Zwrot przelewu do nadawcy jest bardziej prawdopodobny w kilku sytuacjach:

• rachunek został zamknięty albo nie istnieje;
• bank odrzucił transakcję z przyczyn technicznych lub compliance;
• organ albo bank wskazał, że określona transakcja nie może zostać przyjęta;
• nadawca skutecznie zainicjował procedurę recall, a bank odbiorcy i odbiorca zgodzili się na zwrot, o ile jest to wymagane.

Dla kontrahentów istotne jest, że zapłata na zablokowany rachunek może formalnie odpowiadać danym z faktury, ale biznesowo prowadzić do sporu. O tym, jak ograniczać takie ryzyko, szerzej traktuje materiał: kontrahent ma zablokowane konto.

Pensja, zasiłek i świadczenia wpływające na zamrożone konto prywatne

Przy rachunku prywatnym trzeba odróżnić blokadę od egzekucji. W egzekucji z rachunku bankowego osoba fizyczna korzysta z kwoty wolnej, co do zasady w wysokości 75 procent minimalnego wynagrodzenia za pracę miesięcznie, z wyjątkami przewidzianymi w Prawie bankowym [1]. Dodatkowo określone świadczenia, w tym część świadczeń rodzinnych, wychowawczych i socjalnych, korzystają z ochrony na podstawie Prawa bankowego i przepisów egzekucyjnych [1], [5].

Problem praktyczny polega na tym, że po wpływie na rachunek wynagrodzenie albo zasiłek może zostać potraktowane przez bank jako środki na rachunku, chyba że przepisy, opis przelewu albo identyfikacja świadczenia pozwalają zastosować ochronę. W razie błędnej blokady konieczny bywa kontakt z bankiem, organem egzekucyjnym albo złożenie wniosku o zwolnienie środków.

Przy blokadach AML, GIIF albo zabezpieczeniu karnym standardowa kwota wolna znana z egzekucji nie zawsze działa automatycznie. Możliwość zwolnienia pieniędzy na podstawowe potrzeby, alimenty, wynagrodzenia lub inne konieczne płatności wymaga analizy konkretnej podstawy prawnej i treści blokady.

Co powinna zrobić firma po informacji o blokadzie rachunku?

Reakcja powinna być szybka i udokumentowana. Największym błędem jest zakładanie, że nowe wpływy będą automatycznie dostępne albo że bank odeśle je do nadawców.

W pierwszej kolejności należy zabezpieczyć informacje i podjąć działania operacyjne:

1) ustalić podstawę prawną blokady – bank, STIR, GIIF, prokuratura, sąd, komornik albo organ administracyjny;

2) uzyskać dokument blokady – postanowienie, zawiadomienie, tytuł wykonawczy albo komunikat banku;

3) sprawdzić zakres blokady – cały rachunek, konkretna kwota, konkretna transakcja, wszystkie rachunki czy rachunek wskazany;

4) wskazać kontrahentom inny rachunek – pod warunkiem zgodności z umową, przepisami podatkowymi, białą listą VAT i zasadami należytej staranności;

5) złożyć wniosek o zwolnienie konkretnych środków – zwłaszcza na wynagrodzenia, podatki, składki, świadczenia publicznoprawne lub krytyczne zobowiązania operacyjne;

6) udokumentować komunikację z kontrahentami – aby ograniczyć spory o termin płatności, numer rachunku i skuteczność zapłaty;

7) ocenić odpowiedzialność zarządu – w szczególności za selektywne płatności, naruszenie umów, obowiązki podatkowe oraz ryzyko niewypłacalności.

W opinii praktycznej brak komunikatu do kontrahentów może zwiększyć szkody. Faktem jest natomiast, że zmiana rachunku do płatności powinna być wykonana w sposób możliwy do udowodnienia, najlepiej kanałem przewidzianym w umowie, z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa płatności i weryfikacji rachunku.

Najważniejsze wnioski dla zarządu i działów finansowych

Blokada rachunku to nie tylko problem bankowy. To zdarzenie, które może wpływać na płynność, podatki, relacje z kontrahentami, wypłatę wynagrodzeń i odpowiedzialność osób zarządzających. Nowe wpływy często również są niedostępne, zwłaszcza gdy blokada obejmuje rachunek jako całość albo gdy działa zajęcie egzekucyjne.

W przypadku blokady rachunku firmy analiza powinna objąć podstawę blokady, zakres zamrożenia, ryzyko dla kolejnych wpływów oraz możliwe wnioski o zwolnienie środków, dlatego w razie potrzeby szybkiej oceny sytuacji warto napisać do nas.

FAQ – przelew przychodzący na zablokowany rachunek

Czy pieniądze wpływające na zablokowany rachunek przepadają?

Nie. Sama blokada nie oznacza przepadku pieniędzy. Środki mogą być zamrożone, zabezpieczone albo przekazane w toku egzekucji, ale przepadek wymaga odrębnej podstawy prawnej, najczęściej orzeczenia sądu.

Czy blokada STIR obejmuje nowe przelewy przychodzące?

Co do zasady tak, jeżeli blokada dotyczy rachunku jako całości. Nowe wpływy mogą zostać zaksięgowane, ale firma nie będzie mogła nimi swobodnie dysponować do czasu uchylenia blokady albo zwolnienia określonych środków.

Czy bank automatycznie zwróci przelew wysłany na zablokowane konto?

Najczęściej nie. Przelew może zostać przyjęty i zaksięgowany na zablokowanym rachunku. Zwrot zależy od przyczyn blokady, statusu rachunku, procedur banku i ewentualnych decyzji organów.

Czy kontrahent ryzykuje, płacąc fakturę na zablokowany rachunek?

Tak, ryzyko ma głównie charakter biznesowy i dowodowy. Kontrahent może zapłacić skutecznie na rachunek wskazany na fakturze, ale odbiorca może nie uzyskać dostępu do środków. Może to prowadzić do sporu o płatność, termin wykonania zobowiązania albo zmianę rachunku.

Czy wynagrodzenie wpływające na prywatne konto zajęte przez komornika jest chronione?

W egzekucji z rachunku bankowego działa kwota wolna przewidziana w Prawie bankowym, z wyjątkami ustawowymi. Niektóre świadczenia socjalne są dodatkowo chronione. W praktyce konieczne może być wykazanie źródła wpływu i kontakt z bankiem lub organem egzekucyjnym.

Czy można wskazać kontrahentom inny rachunek po blokadzie?

Tak, ale należy zrobić to zgodnie z umową, przepisami podatkowymi i zasadami bezpieczeństwa płatności. W przypadku podatników VAT trzeba uwzględnić między innymi weryfikację rachunku na białej liście VAT oraz ryzyka związane z płatnościami powyżej ustawowych progów.

Czy można odzyskać dostęp do części środków na zablokowanym rachunku?

W wielu procedurach możliwy jest wniosek o zwolnienie określonych środków, na przykład na wynagrodzenia, podatki, składki lub inne konieczne płatności. Skuteczność zależy od podstawy blokady, dokumentów i uzasadnienia.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w szczególności art. 54, art. 54a i art. 106a.

[2] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, przepisy dotyczące STIR, w szczególności art. 119zg oraz art. 119zv-119zzc.

[3] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności art. 86-89.

[4] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 291-295 dotyczące zabezpieczenia majątkowego.

[5] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 833 oraz art. 889-891 dotyczące ograniczeń egzekucji i egzekucji z rachunku bankowego.

[6] Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, przepisy dotyczące egzekucji z rachunków bankowych.