Co może zrobić właściciel zablokowanego rachunku? Zażalenie i inne środki ochrony

Co może zrobić właściciel zablokowanego rachunku? Zażalenie i inne środki ochrony mają bezpośrednie znaczenie dla płynności, terminowej zapłaty podatków, wynagrodzeń i zobowiązań wobec kontrahentów. Blokada rachunku bankowego może zatrzymać operacje firmy w ciągu jednego dnia, a w przypadku osób fizycznych utrudnić dostęp do środków na podstawowe potrzeby. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Ustalenie podstawy blokady rachunku bankowego jako pierwszy krok

Właściciel rachunku powinien w pierwszej kolejności ustalić, kto i na jakiej podstawie doprowadził do blokady. Inne środki przysługują przy blokadzie STIR, inne przy blokadzie AML, a jeszcze inne przy zajęciu komorniczym albo decyzji banku wynikającej z procedur compliance.

Fakt prawny: bank nie zawsze jest organem, który samodzielnie decyduje o blokadzie. Często wykonuje żądanie Szefa KAS, GIIF, prokuratora, sądu, komornika albo innego uprawnionego podmiotu. Podstawę prawną trzeba więc odtworzyć z dokumentów, komunikatu banku i korespondencji z organem.

Typowe źródła blokady rachunku to:

• blokada STIR na żądanie Szefa KAS, stosowana wobec rachunku podmiotu kwalifikowanego na podstawie Ordynacji podatkowej [1];
• wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku przez Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) w trybie ustawy AML [2];
• zabezpieczenie majątkowe, zatrzymanie środków jako dowodu rzeczowego albo blokada w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym, związana z postanowieniem prokuratora lub sądu [3], [7];
• zajęcie rachunku w egzekucji sądowej albo administracyjnej;
• ograniczenie operacyjne banku wynikające z Prawa bankowego, przepisów AML, sankcji albo wewnętrznych procedur bezpieczeństwa [4].

Praktyczne omówienie pierwszych działań po blokadzie znajduje się także w artykule co zrobić, gdy bank blokuje konto.

Zażalenie na blokadę rachunku w sprawie karnej lub karnoskarbowej

Jeżeli blokada wynika z postanowienia prokuratora albo sądu w postępowaniu karnym, podstawowym środkiem ochrony może być zażalenie. Termin jest krótki, dlatego analiza dokumentu powinna nastąpić natychmiast po jego doręczeniu.

Fakt prawny: co do zasady zażalenie na postanowienie w sprawie karnej wnosi się w terminie 7 dni od doręczenia albo ogłoszenia postanowienia, zgodnie z Kodeksem postępowania karnego [3], stosowanym odpowiednio w sprawach karnych skarbowych na zasadach określonych w Kodeksie karnym skarbowym [7]. Termin zawsze wymaga weryfikacji z pouczeniem zawartym w konkretnym piśmie.

W zażaleniu warto skoncentrować się na elementach, które mogą mieć znaczenie dla sądu lub prokuratora rozpoznającego sprawę:

• braku dostatecznego uprawdopodobnienia związku środków z czynem zabronionym;
• nieproporcjonalności blokady w relacji do celu postępowania;
• objęciu blokadą środków niezbędnych do prowadzenia działalności, zapłaty podatków, składek ZUS lub wynagrodzeń;
• braku indywidualnego uzasadnienia dotyczącego konkretnego rachunku;
• negatywnych skutkach dla kontrahentów, pracowników i ciągłości działalności.

Opinia biznesowa: samo twierdzenie, że blokada szkodzi firmie, zwykle nie wystarcza. W praktyce znaczenie mają dokumenty księgowe, harmonogramy płatności, umowy, listy płac, wezwania od kontrahentów oraz dowody, że blokada przekracza konieczny zakres.

Więcej o konstrukcji środka zaskarżenia opisuje publikacja blokada konta bankowego – jak złożyć skuteczne zażalenie.

Blokada STIR i środki zaskarżenia działań Szefa KAS

Przy blokadzie STIR właściciel rachunku powinien sprawdzić, czy blokada dotyczy rachunku podmiotu kwalifikowanego i czy zastosowano właściwy tryb. STIR służy przeciwdziałaniu wykorzystywaniu sektora finansowego do wyłudzeń skarbowych, ale jego zastosowanie może mieć poważne skutki dla legalnie działającego przedsiębiorcy.

Fakt prawny: Szef KAS może żądać blokady rachunku na okres nie dłuższy niż 72 godziny, a następnie przedłużyć ją na czas oznaczony, nie dłuższy niż 3 miesiące, na zasadach określonych w Ordynacji podatkowej [1].

Środki ochrony w sprawach STIR zależą od rodzaju rozstrzygnięcia i etapu sprawy. W praktyce mogą obejmować wniosek o uchylenie lub ograniczenie blokady, zażalenie na postanowienie o przedłużeniu terminu blokady, działania dowodowe wobec organu oraz skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Co do zasady skargę do WSA wnosi się w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, po wyczerpaniu przysługujących środków zaskarżenia i za pośrednictwem organu, zgodnie z Prawem o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [5].

Przedsiębiorca powinien przygotować argumentację obejmującą następujące obszary:

• legalne źródło środków i ekonomiczne uzasadnienie transakcji;
• rzeczywisty charakter relacji z kontrahentami;
• brak udziału w oszustwie podatkowym lub karuzeli VAT;
• skutki blokady dla płynności, zatrudnienia i wykonania zobowiązań publicznoprawnych;
• proporcjonalność blokady w relacji do wartości ryzyka identyfikowanego przez organ.

Szczegółowe omówienie zaskarżenia znajduje się w artykule skarga na blokadę STIR do WSA.

GIIF, AML i wniosek o zwolnienie środków spod blokady

Blokada AML może pojawić się wtedy, gdy instytucja obowiązana, w tym bank, identyfikuje podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Sprawa często zaczyna się od wstrzymania transakcji, a następnie może przejść do etapu działań GIIF i prokuratora.

Fakt prawny: na podstawie ustawy AML z 1 marca 2018 r. GIIF może zażądać wstrzymania transakcji lub zablokowania rachunku na okres nie dłuższy niż 96 godzin. Następnie prokurator może postanowić o dalszym wstrzymaniu transakcji albo blokadzie rachunku na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy od otrzymania zawiadomienia [2].

Właściciel rachunku powinien możliwie szybko zebrać dokumenty wykazujące legalność transakcji. W sprawach AML znaczenie mają nie tylko umowy, lecz także rzeczywisty przebieg świadczeń, faktury, dokumenty transportowe, korespondencja handlowa i wyjaśnienie źródła pochodzenia środków.

Typowe działania ochronne w sprawie AML obejmują:

• ustalenie, czy blokada pochodzi od banku, GIIF czy prokuratora;
• złożenie wyjaśnień i dokumentów potwierdzających legalne źródło środków;
• wniosek o uchylenie albo ograniczenie blokady;
• zażalenie, jeżeli zostało wydane zaskarżalne postanowienie w postępowaniu karnym;
• wniosek o zwolnienie części środków na pilne zobowiązania, jeżeli pozwala na to stan sprawy.

Więcej o tym mechanizmie opisuje artykuł wstrzymywanie transakcji i blokowanie rachunków przez GIIF.

Reklamacja do banku i Rzecznik Finansowy przy blokadzie bankowej

Jeżeli blokada nie wynika z doręczonego postanowienia organu, właściciel rachunku powinien rozważyć reklamację do banku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których bank odmawia wykonania przelewu, ogranicza dostęp do bankowości elektronicznej albo żąda dodatkowych dokumentów bez jasnego wyjaśnienia.

Fakt prawny: reklamacja składana do podmiotu rynku finansowego podlega reżimowi ustawy z 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej [6]. Bank powinien rozpatrywać reklamację zgodnie z tą ustawą oraz przepisami Prawa bankowego [4].

Dobra reklamacja nie powinna ograniczać się do ogólnego żądania odblokowania konta. Powinna wskazywać konkretne naruszenia, skutki dla klienta i żądane działania banku.

W reklamacji warto ująć następujące elementy:

• numer rachunku i datę ujawnienia blokady;
• opis odmówionych transakcji lub ograniczeń w dostępie do usług;
• żądanie wskazania podstawy prawnej i faktycznej działania banku;
• żądanie niezwłocznego przywrócenia dostępu do rachunku albo wykonania transakcji;
• opis szkody lub ryzyka szkody, w tym utraty kontraktu, odsetek, kar umownych i opóźnień podatkowych.

Jeżeli odpowiedź banku jest negatywna lub niepełna, klient może rozważyć dalsze działania, w tym wystąpienie do Rzecznika Finansowego albo dochodzenie roszczeń odszkodowawczych, zależnie od stanu faktycznego.

Wniosek o zwolnienie części środków na podatki, ZUS i wynagrodzenia

W wielu sprawach celem właściciela rachunku nie jest natychmiastowe odzyskanie pełnego dostępu do wszystkich środków, lecz zapewnienie minimum operacyjnego. Dotyczy to szczególnie przedsiębiorców zatrudniających pracowników i realizujących zobowiązania publicznoprawne.

Opinia biznesowa: wniosek o zwolnienie części środków bywa bardziej realistyczny niż żądanie całkowitego uchylenia blokady na wczesnym etapie sprawy. Organ może być bardziej skłonny zaakceptować wypłatę ściśle oznaczonych kwot na wynagrodzenia, podatki, składki lub krytyczne płatności kontraktowe, jeżeli wniosek jest dobrze udokumentowany.

Do takiego wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające cel wypłaty:

• listy płac, deklaracje ZUS i deklaracje podatkowe;
• wezwania do zapłaty i noty odsetkowe;
• umowy z kluczowymi kontrahentami;
• harmonogram płatności oraz zestawienie wpływu blokady na cash flow;
• oświadczenie zarządu o ryzyku utraty płynności lub przerwania działalności.

W przypadku spółek kapitałowych znaczenie ma także odpowiedzialność zarządu za terminowe regulowanie wybranych zobowiązań oraz za reakcję na zagrożenie niewypłacalnością.

Odszkodowanie za nieuzasadnioną blokadę rachunku

Po zakończeniu blokady właściciel rachunku powinien ocenić, czy doszło do szkody i czy istnieje podstawa do dochodzenia odszkodowania. Odpowiedzialność może zależeć od tego, czy działanie pochodziło od banku, organu administracji, organu procesowego czy innego podmiotu.

Roszczenia odszkodowawcze wymagają wykazania kilku elementów:

• bezprawności albo nienależytego działania właściwego podmiotu;
• wysokości szkody, na przykład kar umownych, odsetek, utraconego kontraktu lub kosztów finansowania pomostowego;
• związku przyczynowego między blokadą a szkodą;
• działań podjętych przez właściciela rachunku w celu ograniczenia straty.

W praktyce najtrudniejsze bywa udowodnienie wysokości szkody oraz związku przyczynowego. Dlatego dokumentowanie skutków blokady powinno rozpocząć się już w pierwszych dniach, a nie dopiero po odblokowaniu rachunku.

W sprawie zablokowanego rachunku kluczowe jest szybkie ustalenie podstawy blokady, terminu na środek zaskarżenia i realnego celu działania, dlatego w przypadku potrzeby analizy dokumentów przez kancelarię Kopeć & Zaborowski warto skontaktować się z nami.

FAQ – Co może zrobić właściciel zablokowanego rachunku?

Czy właściciel rachunku zawsze może złożyć zażalenie na blokadę konta?

Nie zawsze. Zażalenie jest typowe przy zaskarżalnych postanowieniach wydanych w postępowaniu karnym lub karnoskarbowym. Przy blokadzie STIR właściwa może być ścieżka administracyjna, w tym zażalenie na przedłużenie blokady i skarga do WSA, a przy blokadzie bankowej reklamacja do banku. Środek ochrony zależy od podstawy blokady.

Ile czasu jest na złożenie zażalenia na postanowienie o blokadzie?

Co do zasady termin wynosi 7 dni od doręczenia albo ogłoszenia postanowienia, zgodnie z Kodeksem postępowania karnego. Termin zawsze należy sprawdzić w pouczeniu, ponieważ konkretna sytuacja procesowa może wymagać odrębnej oceny.

Czy bank musi wyjaśnić, dlaczego zablokował rachunek?

Bank powinien działać na podstawie przepisów prawa i umowy rachunku, ale zakres informacji przekazywanych klientowi może być ograniczony, zwłaszcza przy procedurach AML lub żądaniu organu. Klient może jednak złożyć reklamację i żądać wskazania podstawy faktycznej oraz prawnej w zakresie dopuszczalnym przez przepisy.

Czy można odzyskać część środków na wynagrodzenia i podatki?

W wielu sprawach można złożyć wniosek o zwolnienie części środków spod blokady. Skuteczność zależy od podstawy blokady, etapu postępowania i jakości dokumentów. Największe znaczenie mają dowody wskazujące konkretne kwoty, terminy płatności i skutki braku zapłaty.

Czym różni się blokada STIR od blokady GIIF?

Blokada STIR jest instrumentem Szefa KAS przewidzianym w Ordynacji podatkowej i dotyczy ryzyka wykorzystywania rachunku do wyłudzeń skarbowych. Blokada GIIF wynika z ustawy AML i dotyczy podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Różnią się organy, terminy i środki ochrony.

Czy po odblokowaniu konta można żądać odszkodowania?

Tak, ale tylko wtedy, gdy można wykazać podstawy odpowiedzialności, szkodę i związek przyczynowy. Sam fakt blokady nie oznacza automatycznie prawa do odszkodowania. Konieczna jest analiza dokumentów, decyzji organów, działań banku i skutków finansowych.

Bibliografia

[1] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności przepisy dotyczące STIR i blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego.

[2] Ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

[3] Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

[4] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.

[5] Ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

[6] Ustawa z 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej.

[7] Ustawa z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy.