Wstrzymywanie transakcji i blokowanie rachunków przez Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF).

Asumptem do podjęcia przez GIIF takich działań mogą być informacje własne GIIF, bądź zawiadomienia kierowane do GIIF przez tzw. instytucje obowiązane (IO), m.in. Banki, Fundusze Inwestycyjne, czy też kantory w związku z podejrzeniem co do charakteru transakcji lub związku wartości majątkowych z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu.

Przedmiotem zainteresowania IO są z reguły transakcje, które opiewają na wysokie kwoty, transakcje z wątpliwymi tytułami przelewów, czy też transakcje z nietypowym kontrahentem, np. mającym swoją siedzibę w krajach określanych mianem tzw. „rajów podatkowych”. Podobnie w przypadku wartości majątkowych na celowniku IO znajdują się z reguły środki zgromadzone w wyniku podejrzanych, powtarzających się w krótkich sekwencjach czasu transakcji na duże kwoty, z „egzotycznymi” kontrahentami.

Narzędzia elektroniczne GIIF umożliwiające szybkie działanie

Jednocześnie GIIF został wyposażony w narzędzia, które umożliwiają niemal natychmiastową reakcję, co zapewnia zagwarantowana w ustawie możliwość przekazywania informacji i dokumentów pomiędzy IO oraz GIIF drogą elektroniczną.

Po przesłaniu zawiadomienia przez IO GIIF ma 24 godziny na podjęcie decyzji o skierowaniu do IO żądania wstrzymania transakcji lub blokady rachunku. W tym czasie IO nie przeprowadza określonej transakcji lub innych transakcji obciążających rachunek, na którym zgromadzono wartości majątkowe.

Dostrzegając potencjalny związek transakcji z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu GIIF może dokonać wstrzymania określonej transakcji lub blokady rachunku nawet na okres do 96 godzin od momentu przyjęcia zgłoszenia od IO. 

Kontrola nad transakcjami przez GIIF: Mechanizmy blokady rachunków i wstrzymywania transakcji

W przypadku kiedy to GIIF poweźmie informację o wątpliwościach co do określonej transakcji, bądź źródła pochodzenia wartości majątkowych może skierować do IO żądanie wstrzymania transakcji lub dokonania blokady rachunku na czas nie dłuższy niż 96 godzin. 

Co istotne decyzja w tym przedmiocie zależy wyłącznie od uznania GIIF i na tym etapie nie podlega jakiejkolwiek kontroli co do jej zasadności.

Następnie GIIF niezwłocznie zawiadamia właściwego prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, który może postanowieniem wstrzymać transakcję lub dokonać blokady rachunku na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy, licząc od dnia otrzymania tego zawiadomienia od GIIF.

Jest to jednocześnie pierwszy moment, w którym decyzja o wstrzymaniu transakcji lub blokadzie rachunku może zostać poddana kontroli Sądu. Postanowienie prokuratora doręcza się bowiem osobie, której wstrzymanie transakcji lub blokada dotyczy i podlega ono zaskarżeniu do sądu właściwego do rozpoznania sprawy. Co istotne złożenie zażalenia nie wstrzymuje wykonania postanowienia co w praktyce oznacza, że do czasu rozpoznania zażalenia przez sąd wstrzymanie transakcji czy też blokada rachunku będą utrzymywane.

Warto pamiętać, iż decyzja prokuratora o wstrzymaniu transakcji lub blokadzie rachunku może być przedłużona na podstawie kolejnego postanowienia na dalszy czas oznaczony nie dłuższy niż kolejne 6 miesięcy, zaś takie postanowienie również podlega zaskarżeniu na takich samych zasadach jak pierwsza decyzja w tym zakresie.

Procedura i terminy wstrzymywania transakcji oraz blokady rachunków przez GIIF i prokuraturę

Co istotne do biegu terminów, o których mowa powyżej nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy.

Po upływie wskazanych terminów dalsze „losy” wstrzymanej transakcji lub objętych blokadą wartości majątkowych zależą od decyzji prokuratora prowadzącego postępowanie przygotowawcze z zawiadomienia GIIF. Wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku upada po upływie wskazanych wyżej terminów, ale tylko wówczas, gdy prokurator nie wyda postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym lub postanowienia w przedmiocie dowodów rzeczowych. Warto odnotować, że konsekwencją obu ww. postanowień jest blokada środków pieniężnych na czas nieokreślony, który w praktyce może trwać nawet do momentu prawomocnego zakończenia postępowania karnego.

Zarówno postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego, jak i postanowienie w przedmiocie dowodów rzeczowych mogą być zaskarżone do sądu rzeczowo właściwego do rozpoznania sprawy (w przypadku zabezpieczenia majątkowego), bądź do sądu rejonowego, w okręgu którego prowadzone jest postępowanie przygotowawcze.

Jednocześnie, w razie nie uwzględnienia zażaleń na ww. postanowienia przez właściwe sądy, osoba uprawniona może w każdym czasie składać wniosek o uchylenie zabezpieczenia majątkowego, bądź też zmianę postanowienia w przedmiocie dowodów rzeczowych.

Warto odnotować, że w przeszłości, w orzecznictwie wskazywano na brak możliwości uznania za dowody rzeczowe środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych, piętnując tym samym stosowaną często przez organy ścigania praktykę nadużywania postanowienia w przedmiocie dowodów rzeczowych do utrzymywania blokady środków pieniężnych.

Począwszy od 12 stycznia 2022 r. w polskim porządku prawnym obowiązuje jednak art. 236b k.p.k. zgodnie z którym rzeczą lub przedmiotem są również środki zgromadzone na rachunku. W ten sposób ustawodawca wprowadził wyraźną podstawę prawną do przedłużania blokady środków pieniężnych na podstawie postanowienia o uznaniu środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych za dowody rzeczowe.

Jak reagować na blokadę transakcji lub wartości majątkowych przez GIIF? Praktyczne wskazówki

Jak zatem reagować w sytuacji, w której to Twoja transakcja lub Twoje wartości majątkowe zostaną zablokowane przez GIIF ? 

Przede wszystkim należy zgromadzić wszelkie dowody potwierdzające, że wstrzymana transakcja lub zgromadzone na rachunku środki pieniężne nie mają nic wspólnego z przestępstwem prania brudnych pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Przydatne mogą okazać się w tym wypadku faktury dokumentujące transakcje, umowy będące źródłem usług i faktur, dokumentacja dot. dostawy towarów (jeśli przedmiotem transakcji są przedmioty, a nie usługi), czy też korespondencja mailowa, sms lub prowadzona za pośrednictwem komunikatorów internetowych wskazująca na legalne źródło transakcji lub wartości majątkowych.

Działania trzeba podejmować niezwłocznie i konsekwentnie, tj. od momentu powzięcia wiedzy o wstrzymaniu transakcji lub blokadzie wartości majątkowych i przez cały okres stosowania blokady, korzystając w tym zakresie z przysługujących praw.

W pierwszej kolejności swoje kroki należy kierować do GIIF oraz prokuratora jeszcze zanim dojdzie do wydania pierwszego postanowienia o wstrzymaniu transakcji lub blokadzie wartości majątkowych na okres 6 miesięcy.

Jeśli ww. działania nie przyniosą oczekiwanego rezultatu, a w sprawie dojdzie do wydania postanowienia o wstrzymaniu transakcji lub blokadzie wartości majątkowych, bądź na późniejszym etapie do wydania postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego lub dowodów rzeczowych, należy wykorzystać wszelkie dostępne środki zaskarżenia. 

Praktyka pokazuje również, że warto rozważyć działania ponadstandardowe, jak np. zwrócenie się o pomoc do takich instytucji jak np. Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców, czy też do fundacji lub stowarzyszeń reprezentujących interesy przedsiębiorców.

W skrajnych przypadkach, jeśli bezpodstawne utrzymywanie blokady przez organy ścigania prowadzi do wyrządzenia szkody w majątku osoby fizycznej lub prawnej, której dotyczy blokada, bądź też jest wynikiem niedopełnienia obowiązków lub przekroczenia uprawnień przez osoby reprezentujące organ ścigania, należy zastanowić się nad zasadnością złożenia pozwu o odszkodowanie za działanie niezgodne z prawem, a nawet zawiadomienia o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstw.

Reasumując GIIF ma niezwykle szerokie uprawnienia w zakresie wstrzymywania transakcji oraz blokowania wartości majątkowych zgromadzonych na rachunkach bankowych, a konsekwencje ewentualnych działań w tym zakresie mogą być niezwykle dotkliwe i długotrwałe.  Świadomość procedury obowiązującej przed GIIF, przysługujących zainteresowanym uprawnień oraz praktycznych wskazówek co do możliwych kierunków działań może okazać się zatem bezcenna w sporze z tą instytucją.