Blokada rachunku bankowego a obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości

Blokada rachunku bankowego a obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości to problem, który w praktyce dotyka zarządów, właścicieli firm, dyrektorów finansowych i działów prawnych w sytuacji nagłego odcięcia od środków operacyjnych. Blokada rachunku może zatrzymać płatności do kontrahentów, wynagrodzenia, podatki i składki ZUS, ale sama w sobie nie zawsze oznacza niewypłacalność. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Blokada rachunku bankowego nie jest automatycznie upadłością

Ocena skutków blokady rachunku wymaga odróżnienia technicznego braku dostępu do pieniędzy od stanu niewypłacalności w rozumieniu prawa upadłościowego.

Fakt prawny: zgodnie z art. 11 ustawy Prawo upadłościowe dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Domniemywa się, że taka utrata zdolności nastąpiła, jeżeli opóźnienie w wykonywaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące [1].

W spółkach kapitałowych znaczenie ma także test bilansowy. Dłużnik będący osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, może być niewypłacalny również wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące [1].

Opinia biznesowa: blokada rachunku bankowego jest sygnałem alarmowym, a nie automatycznym wyrokiem upadłościowym. Dla zarządu kluczowe jest szybkie ustalenie, czy firma ma realne alternatywne źródła płynności, czy tylko księgowy majątek bez możliwości bieżącej zapłaty.

Kiedy blokada rachunku może uruchomić obowiązek złożenia wniosku o upadłość?

Obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstaje wtedy, gdy blokada rachunku prowadzi do stanu niewypłacalności, a nie wyłącznie do przejściowej niedogodności operacyjnej.

Fakt prawny: art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego przewiduje obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości [1]. W przypadku osób prawnych obowiązek ten obciąża osoby uprawnione do prowadzenia spraw dłużnika i do jego reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami.

W praktyce należy sprawdzić kilka okoliczności, które mogą przesądzać o początku biegu tego terminu:

• czy spółka posiada wymagalne zobowiązania, których nie reguluje z powodu blokady rachunku,
• czy brak płatności ma charakter incydentalny, czy powtarzalny,
• czy dostępne są inne rachunki, finansowanie zewnętrzne, środki właścicielskie albo potrącenia,
• czy blokada obejmuje całość środków, czy tylko określoną kwotę,
• czy istnieje realna możliwość szybkiego uchylenia lub ograniczenia blokady.

Jeżeli blokada uniemożliwia regulowanie podstawowych zobowiązań przez dłuższy czas, zarząd nie powinien poprzestać na twierdzeniu, że firma „ma pieniądze, tylko są zablokowane”. Prawo upadłościowe bada zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, a nie wyłącznie dodatni stan aktywów.

Jak ustalić podstawę blokady rachunku i jej znaczenie dla zarządu?

Pierwszym krokiem powinno być ustalenie, kto i na jakiej podstawie doprowadził do blokady rachunku, ponieważ od tego zależą terminy, środki zaskarżenia i realny horyzont odzyskania płynności.

Do spotykanych podstaw blokady rachunku należą:

• blokada STIR dokonywana na żądanie Szefa KAS na podstawie Ordynacji podatkowej, co do zasady do 72 godzin, z możliwością przedłużenia na czas oznaczony, nie dłuższy niż 3 miesiące [2],
• wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku przez GIIF na podstawie ustawy AML, na okres nie dłuższy niż 96 godzin, z możliwością dalszej blokady przez prokuratora na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy [3],
• blokada w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym, w tym na podstawie postanowienia prokuratora albo sądu, zależnie od charakteru zabezpieczenia [4],
• blokada bankowa lub compliance wynikająca z obowiązków banku, w tym z Prawa bankowego oraz regulacji AML [3], [8],
• zajęcie egzekucyjne rachunku, w szczególności w postępowaniu cywilnym albo administracyjnym, w tym podatkowym [9], [10].

Przy analizie dokumentów pomocne może być uporządkowanie informacji według rodzaju blokady, kwoty, daty, organu i pouczenia o środku zaskarżenia. Szerzej o interpretacji dokumentów dotyczących blokady rachunku opisano w materiale jak czytać postanowienie o blokadzie konta bankowego.

Odpowiedzialność zarządu za brak reakcji na blokadę rachunku

Blokada rachunku bankowego może uruchomić nie tylko ryzyko utraty płynności, ale także odpowiedzialność osobistą osób zarządzających.

Fakt prawny: niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie może prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego [1]. W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością znaczenie może mieć również art. 299 Kodeksu spółek handlowych, dotyczący odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna [5].

Ryzyka dla zarządu i osób odpowiedzialnych za finanse spółki obejmują w szczególności:

• odpowiedzialność cywilną wobec wierzycieli za pogłębienie szkody,
• odpowiedzialność za zaległości podatkowe, zależnie od spełnienia przesłanek z Ordynacji podatkowej,
• odpowiedzialność karną członka zarządu albo likwidatora za niezłożenie wniosku o upadłość, jeżeli zastosowanie znajdzie art. 586 Kodeksu spółek handlowych [5],
• ryzyko zarzutu selektywnego regulowania zobowiązań w okresie kryzysu płynności,
• pogorszenie pozycji negocjacyjnej wobec banków, kontrahentów i wierzycieli publicznoprawnych.

W kontekście spółki z o.o. szczególne znaczenie ma bieżące dokumentowanie decyzji zarządu. Więcej o tym ryzyku opisano w artykule blokada konta spółki z o.o. a osobista odpowiedzialność zarządu.

Co powinien zrobić zarząd po blokadzie rachunku firmowego?

Reakcja na blokadę rachunku powinna być równoległa: prawna, finansowa i dowodowa. Czekanie na samoistne wyjaśnienie sprawy może zwiększyć ryzyko odpowiedzialności.

Minimalny plan działania powinien obejmować następujące czynności:

1. ustalenie podstawy blokady, organu, daty doręczenia dokumentu i dostępnego środka zaskarżenia,
2. sprawdzenie, które zobowiązania są już wymagalne i jak długo pozostają niezapłacone,
3. przygotowanie krótkoterminowego cash flow na okres co najmniej kilku tygodni,
4. zabezpieczenie dokumentów potwierdzających legalność środków i transakcji,
5. rozważenie zażalenia, reklamacji, skargi do WSA albo innego środka właściwego dla danej blokady,
6. przeanalizowanie, czy istnieją podstawy do wniosku restrukturyzacyjnego lub upadłościowego,
7. podjęcie uchwał zarządu dokumentujących ocenę sytuacji i podstawy decyzji.

Jeżeli blokada uniemożliwia wypłatę wynagrodzeń, podatków lub składek ZUS, należy ocenić możliwość wnioskowania o zwolnienie określonych środków spod blokady albo o ograniczenie jej zakresu. Praktyczne aspekty tego problemu opisano w materiale czy można zwolnić spod blokady rachunku środki na podatki, ZUS lub wynagrodzenia.

Zażalenie, reklamacja, skarga do WSA a obowiązek upadłościowy

Zaskarżenie blokady rachunku nie zawiesza automatycznie obowiązku oceny niewypłacalności. Zarząd powinien prowadzić oba procesy równolegle.

W zależności od rodzaju blokady dostępne mogą być różne środki ochrony:

• zażalenie w sprawie karnej, co do zasady w terminie 7 dni od doręczenia albo ogłoszenia postanowienia, z każdorazową weryfikacją pouczenia [4],
• skarga do WSA, co do zasady w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, za pośrednictwem organu [6],
• reklamacja do podmiotu rynku finansowego w trybie ustawy o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej [7],
• wniosek o uchylenie, ograniczenie albo zmianę zakresu zabezpieczenia, zależnie od podstawy blokady.

Opinia biznesowa: skuteczne odwołanie od blokady może uratować płynność, ale nie powinno zastępować analizy upadłościowej. Jeżeli firma przez wiele tygodni nie reguluje wymagalnych zobowiązań, sama nadzieja na odblokowanie rachunku może być niewystarczająca z perspektywy odpowiedzialności zarządu.

W przypadku blokad STIR przydatna może być analiza trybu zaskarżenia opisana w artykule skarga na blokadę STIR do WSA.

Dowody i dokumenty potrzebne przy blokadzie rachunku oraz analizie upadłości

Im wcześniej spółka uporządkuje dokumenty, tym łatwiej wykazać, że zarząd działał racjonalnie i w granicach prawa.

W praktyce warto przygotować następujące materiały:

• postanowienia, zawiadomienia, pisma banku, pisma organów i historię doręczeń,
• wyciągi z rachunków, zestawienie zablokowanych środków i planowanych płatności,
• listę wymagalnych zobowiązań z datami płatności, kwotami i wierzycielami,
• prognozę płynności i alternatywne źródła finansowania,
• korespondencję z bankiem, kontrahentami, organami i pracownikami,
• uchwały zarządu oraz notatki z posiedzeń dotyczące blokady i płynności,
• dokumenty potwierdzające pochodzenie środków oraz gospodarczy sens transakcji.

Tak przygotowany materiał pozwala ocenić, czy blokada ma charakter przejściowy, czy powoduje stan niewypłacalności wymagający formalnego działania. Jeżeli blokada rachunku wpływa na płynność, odpowiedzialność zarządu lub termin na złożenie wniosku o upadłość, kancelaria może przeanalizować dokumenty, terminy i dostępne środki ochrony, dlatego warto skontaktować się z nami przed podjęciem decyzji, która może mieć skutki dla całej firmy.

FAQ – blokada rachunku bankowego a wniosek o ogłoszenie upadłości

Czy sama blokada rachunku bankowego oznacza obowiązek złożenia wniosku o upadłość?

Nie. Sama blokada rachunku nie oznacza automatycznie niewypłacalności. Obowiązek złożenia wniosku powstaje wtedy, gdy dłużnik utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych albo spełnione są inne przesłanki z Prawa upadłościowego.

Ile czasu ma zarząd na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości?

Co do zasady wniosek należy złożyć nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym powstała podstawa do ogłoszenia upadłości. Kluczowe jest prawidłowe ustalenie, kiedy faktycznie doszło do niewypłacalności.

Czy złożenie zażalenia na blokadę rachunku wstrzymuje termin upadłościowy?

Nie należy zakładać takiego skutku. Zaskarżenie blokady i analiza obowiązku upadłościowego to dwa odrębne obszary. Zarząd powinien równolegle walczyć o odblokowanie rachunku i oceniać, czy firma nadal może wykonywać wymagalne zobowiązania.

Czy spółka może być wypłacalna, jeśli ma środki, ale bank ich nie wypłaca?

To zależy od stanu faktycznego. Jeżeli środki są zablokowane, a spółka nie ma innych realnych źródeł finansowania i nie płaci wymagalnych zobowiązań, ryzyko uznania jej za niewypłacalną rośnie. Sam dodatni stan rachunku nie zawsze wystarcza.

Czy zarząd odpowiada osobiście za brak reakcji na blokadę rachunku?

Może odpowiadać, jeżeli brak reakcji doprowadził do niezłożenia wniosku o upadłość w terminie albo pogłębił szkodę wierzycieli. W spółce z o.o. szczególne znaczenie może mieć art. 299 Kodeksu spółek handlowych.

Czy można płacić wybranym wierzycielom mimo blokady i ryzyka upadłości?

Każda taka decyzja wymaga ostrożnej analizy. Selektywne regulowanie zobowiązań w okresie zagrożenia niewypłacalnością może rodzić ryzyka prawne, zwłaszcza gdy pomija innych wierzycieli lub pogarsza ich sytuację.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe.

[2] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, w szczególności przepisy dotyczące STIR.

[3] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

[4] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego.

[5] Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.

[6] Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

[7] Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej.

[8] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe.

[9] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

[10] Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.