Śmierć posiadacza rachunku a blokada konta – jak spadkobiercy odzyskują zamrożone środki?

Śmierć posiadacza rachunku nie powoduje automatycznego odblokowania konta bankowego. Jeżeli rachunek był objęty blokadą STIR, blokadą na podstawie przepisów AML albo postanowieniem prokuratora, ograniczenie co do zasady pozostaje skuteczne do czasu jego uchylenia, wygaśnięcia albo zmiany przez właściwy organ. Dla spadkobierców oznacza to, że samo dziedziczenie praw do środków nie jest równoznaczne z możliwością ich wypłaty.

Problem ma znaczenie nie tylko rodzinne, ale także biznesowe. Zamrożone środki mogą dotyczyć rachunku przedsiębiorcy, wspólnika, osoby prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą albo osoby fizycznej powiązanej z postępowaniem gospodarczym. W praktyce wpływa to na płynność, rozliczenia podatkowe, spłatę zobowiązań, koszty pogrzebu, odpowiedzialność spadkobierców oraz ryzyko reputacyjne.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skutków blokady zależy od podstawy prawnej blokady, rodzaju rachunku, statusu zmarłego oraz treści postanowień organów.

Otwarcie spadku a blokada rachunku bankowego

Zgodnie z Kodeksem cywilnym spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą [1]. Nie oznacza to jednak, że bank może od razu wypłacić środki każdej osobie, która twierdzi, że jest spadkobiercą.

Bank zwykle wymaga dokumentu potwierdzającego następstwo prawne. W praktyce będą to:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku,
• zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza,
• europejskie poświadczenie spadkowe, jeżeli sprawa ma element transgraniczny [7].

Do czasu przedstawienia takich dokumentów spadkobiercy mają ograniczone możliwości działania wobec banku. Mogą zgłaszać zapytania, zabezpieczać dokumentację i ustalać podstawę blokady, ale wypłata środków z rachunku objętego blokadą będzie zasadniczo niemożliwa bez decyzji właściwego organu albo bez upływu okresu blokady.

Czy blokada STIR lub prokuratorska „przechodzi” na spadkobierców?

Fakt jest taki, że blokada nie jest dziedziczona jako osobisty obowiązek zmarłego. Jednocześnie ograniczenie dotyczące rachunku lub środków może nadal oddziaływać na masę spadkową. Spadkobiercy nabywają prawa do majątku, ale w stanie, w jakim ten majątek istnieje w chwili otwarcia spadku, z uwzględnieniem obciążeń, ograniczeń i toczących się postępowań.

W przypadku blokady STIR podstawą jest Ordynacja podatkowa. Szef Krajowej Administracji Skarbowej może zażądać blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego, jeżeli posiadane informacje, w szczególności wynik analizy ryzyka, wskazują na ryzyko wykorzystywania działalności banków lub SKOK-ów do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi [2]. Blokada może być krótkoterminowa, a w określonych przypadkach przedłużona. Śmierć posiadacza rachunku nie jest wprost wskazana jako automatyczna przesłanka uchylenia blokady.

W przypadku blokady prokuratorskiej albo blokady wynikającej z przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu istotne jest, jaki organ wydał rozstrzygnięcie i jaki jest jego zakres. Ustawa AML przewiduje możliwość wstrzymania transakcji lub blokady rachunku przez GIIF, a następnie działania prokuratora w określonym terminie [3]. W postępowaniu karnym mogą też pojawić się zabezpieczenia majątkowe, jeżeli zachodzą przesłanki z Kodeksu postępowania karnego [4].

Opinia praktyczna: spadkobiercy nie powinni zakładać, że akt zgonu wystarczy do odmrożenia rachunku. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy blokada ma charakter podatkowy, AML, karny, egzekucyjny czy bankowy. Od tego zależy tryb zaskarżenia, adresat wniosku i realny czas odzyskiwania środków.

Dostęp do pieniędzy przed stwierdzeniem nabycia spadku

Przed formalnym potwierdzeniem dziedziczenia bank ma obowiązek zachować ostrożność. Wynika to z ryzyka wypłaty środków osobie nieuprawnionej oraz z obowiązków wynikających z Prawa bankowego, przepisów AML i ewentualnych decyzji organów.

Spadkobiercy mogą jednak podjąć kilka działań organizacyjnych:

1. uzyskać akt zgonu i ustalić, w których bankach zmarły miał rachunki,
2. złożyć do banku zapytanie o tryb obsługi sprawy spadkowej i podstawę blokady,
3. ustalić, czy rachunek był indywidualny, wspólny, firmowy czy powiązany z działalnością gospodarczą,
4. rozważyć szybkie przeprowadzenie sprawy u notariusza, jeżeli między spadkobiercami nie ma sporu i spełnione są warunki sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia,
5. zabezpieczyć korespondencję z bankiem i organami, ponieważ terminy w sprawach blokad mogą być krótkie.

W kontakcie z bankiem znaczenie ma precyzja. Inaczej wygląda sytuacja, gdy chodzi o zwykłe zamknięcie rachunku po śmierci klienta, a inaczej, gdy rachunek jest objęty blokadą organu. Pomocne może być ustalenie standardowej ścieżki komunikacji z bankiem, w tym przez instrukcje opisane w materiale jak skontaktować się z bankiem.

Wypłata kosztów pogrzebu z zablokowanego rachunku

Prawo bankowe przewiduje szczególną zasadę dotyczącą kosztów pogrzebu. Bank prowadzący rachunek oszczędnościowy, rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy albo rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej jest zobowiązany wypłacić z rachunku zmarłego kwotę wydatkowaną na koszty pogrzebu osobie, która przedstawi rachunki potwierdzające poniesienie tych kosztów. Wypłata następuje w granicach kosztów urządzenia pogrzebu zgodnych ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku [5].

W praktyce pojawia się jednak pytanie, czy taka wypłata jest możliwa, gdy rachunek jest zablokowany przez organ. Odpowiedź zależy od rodzaju i zakresu blokady. Jeżeli blokada obejmuje wszystkie wypłaty i dyspozycje, bank może odmówić wypłaty do czasu uzyskania zgody organu albo wyjaśnienia zakresu ograniczenia. Sam przepis Prawa bankowego nie zawsze „przebija” blokadę publicznoprawną lub karną.

Osoba, która pokryła koszty pogrzebu, powinna przygotować następujące dokumenty:

• akt zgonu posiadacza rachunku,
• oryginały faktur lub rachunków za koszty pogrzebu,
• dokument tożsamości osoby wnioskującej,
• wniosek do banku o wypłatę kosztów pogrzebu,
• w razie odmowy, żądanie wskazania podstawy prawnej odmowy i organu, który ustanowił blokadę.

Rola notariusza i sądu spadkowego przy zablokowanym koncie

Notariusz może szybko sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki ustawowe, w szczególności gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców. Akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza następstwo prawne, ale nie uchyla blokady rachunku.

Sąd spadkowy stwierdza nabycie spadku, gdy sprawa wymaga postępowania sądowego, na przykład z powodu sporu, braku zgody między spadkobiercami, testamentu szczególnego albo innych wątpliwości. Postanowienie sądu również nie zastępuje decyzji organu, który zablokował rachunek.

Znaczenie notariusza albo sądu polega więc przede wszystkim na tym, że spadkobiercy uzyskują formalny tytuł do działania. Po jego uzyskaniu mogą składać wnioski do banku, organu podatkowego, prokuratury albo sądu karnego jako osoby wykazujące interes prawny.

Kolejność zaspokojenia długów spadkowych a blokada konta

Długi spadkowe obejmują między innymi zobowiązania majątkowe zmarłego, koszty pogrzebu w zakresie odpowiadającym zwyczajom, koszty postępowania spadkowego oraz inne obowiązki wskazane w Kodeksie cywilnym [1]. Blokada rachunku nie tworzy automatycznie nowej kolejności zaspokojenia wierzycieli. Powoduje jednak praktyczne ograniczenie dostępu do środków, z których takie długi mogłyby zostać zapłacone.

Dla spadkobierców kluczowe są trzy ryzyka:

• ryzyko płynności, ponieważ środki istnieją, ale nie można nimi dysponować,
• ryzyko odpowiedzialności za długi spadkowe, zwłaszcza po przyjęciu spadku,
• ryzyko konfliktu z organami, jeżeli środki mogą być powiązane z zabezpieczeniem podatkowym lub karnym.

Jeżeli blokada dotyczy rachunku przedsiębiorcy, sprawa może dodatkowo wpływać na kontrahentów, pracowników, podatki i ciągłość działalności. W przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej znaczenie może mieć także zarząd sukcesyjny, o ile został ustanowiony zgodnie z ustawą o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej [6].

Rachunek wspólny, prywatny i firmowy – dlaczego status rachunku ma znaczenie

Nie każdy rachunek po śmierci posiadacza jest traktowany tak samo. Środki na rachunku indywidualnym wchodzą co do zasady do rozliczeń spadkowych. Rachunek wspólny wymaga analizy umowy rachunku, udziałów współposiadaczy oraz ewentualnego zakresu blokady. Jeżeli blokada dotyczy całego rachunku, współposiadacz może również odczuwać skutki ograniczenia, nawet jeśli sam nie jest stroną postępowania.

Warto odróżnić prywatne środki zmarłego od rachunku używanego w działalności gospodarczej. Szczegółowe omówienie ryzyk dotyczących prywatnego rachunku zawiera materiał blokada konta osoby fizycznej. Z kolei przy rachunkach wspólnych istotne są prawa drugiego współposiadacza, opisane szerzej w analizie blokada konta a współwłaściciele rachunku.

Jak spadkobiercy mogą działać, aby odzyskać zamrożone środki?

Skuteczne działanie wymaga ustalenia podstawy blokady i równoległego uporządkowania spraw spadkowych. Sam kontakt z infolinią banku zwykle nie wystarczy, ponieważ bank wykonuje obowiązki wynikające z decyzji organu albo z przepisów ustawowych.

Najczęściej stosowana ścieżka obejmuje następujące etapy:

1. potwierdzenie śmierci posiadacza rachunku i zgłoszenie tego faktu w banku,
2. ustalenie, czy blokada pochodzi od Szefa KAS, GIIF, prokuratora, komornika czy innego organu,
3. uzyskanie dokumentu potwierdzającego dziedziczenie,
4. złożenie wniosku o informację o zakresie blokady i możliwych wypłatach,
5. złożenie wniosku do właściwego organu o uchylenie, ograniczenie albo doprecyzowanie blokady, jeżeli są ku temu podstawy,
6. analiza odpowiedzialności za długi spadkowe oraz skutków przyjęcia spadku, w tym przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza.

W sprawach, w których blokada dotyczy majątku po zmarłym przedsiębiorcy, opóźnienie może generować koszty po stronie spadkobierców i firmy. Warto więc możliwie szybko ustalić podstawę blokady, terminy zaskarżenia oraz dokumenty potrzebne do działania przed bankiem i organami, a w razie potrzeby napisać do nas.

FAQ – Śmierć posiadacza rachunku a blokada konta

Czy śmierć posiadacza rachunku automatycznie znosi blokadę konta?

Nie. Śmierć posiadacza rachunku nie powoduje automatycznego uchylenia blokady STIR, AML, prokuratorskiej ani zabezpieczenia majątkowego. Blokada obowiązuje do czasu jej uchylenia, wygaśnięcia albo zmiany przez właściwy organ.

Czy spadkobierca może wypłacić środki przed stwierdzeniem nabycia spadku?

Co do zasady nie. Bank zwykle wymaga prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Dodatkowo, przy aktywnej blokadzie może być potrzebna decyzja lub zgoda organu.

Czy można opłacić pogrzeb z zablokowanego rachunku zmarłego?

Prawo bankowe przewiduje wypłatę kosztów pogrzebu osobie, która przedstawi rachunki, w odniesieniu do wskazanych w ustawie rachunków oszczędnościowych, oszczędnościowo-rozliczeniowych i terminowych lokat oszczędnościowych. Jeżeli jednak rachunek jest objęty blokadą organu, bank może wymagać wyjaśnienia zakresu blokady albo zgody właściwego organu.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia odblokuje konto?

Nie samodzielnie. Akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza, kto jest spadkobiercą, ale nie uchyla blokady ustanowionej przez Szefa KAS, GIIF, prokuratora, sąd lub inny organ.

Kto decyduje o uchyleniu blokady po śmierci właściciela rachunku?

Decyduje organ, który ustanowił blokadę albo organ właściwy w danym trybie postępowania. Bank zazwyczaj wykonuje blokadę i nie może samodzielnie jej uchylić, jeżeli wynika ona z decyzji, żądania lub postanowienia organu.

Czy spadkobiercy odpowiadają za długi związane z zablokowanym rachunkiem?

Odpowiedzialność zależy od sposobu przyjęcia spadku, składu masy spadkowej i rodzaju zobowiązań. Blokada rachunku nie zwalnia automatycznie z długów spadkowych, ale może utrudnić ich terminowe zaspokojenie.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 924, art. 925, art. 1015, art. 1025.

[2] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności przepisy działu IIIB dotyczące STIR, art. 119zv i art. 119zw.

[3] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności art. 86-89.

[4] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 291-293 dotyczące zabezpieczenia majątkowego.

[5] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w szczególności art. 55.

[6] Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw.

[7] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r., w szczególności przepisy dotyczące europejskiego poświadczenia spadkowego.