Przepadek zablokowanych środków – kiedy pieniądze z rachunku przechodzą na rzecz Skarbu Państwa?

Blokada rachunku firmowego nie oznacza jeszcze, że środki definitywnie przepadną. Jest jednak często pierwszym etapem postępowania, w którym organy badają pochodzenie pieniędzy, przepływy między podmiotami oraz ich możliwy związek z przestępstwem. W najpoważniejszym scenariuszu czasowe zamrożenie środków prowadzi do zabezpieczenia majątkowego, a następnie do prawomocnego orzeczenia przepadku na rzecz Skarbu Państwa.

Dla zarządu i właścicieli firmy oznacza to ryzyko utraty płynności, niewykonania zobowiązań wobec kontrahentów i pracowników, szkody reputacyjnej oraz – zależnie od roli danej osoby i ustaleń sprawy – odpowiedzialności karnej lub innej odpowiedzialności osobistej. Ocena ryzyka zawsze zależy od stanu faktycznego, rodzaju postępowania i treści postanowień wydanych przez organ.

Od blokady rachunku do przepadku środków

Blokada rachunku może wynikać z różnych podstaw prawnych. Przykładowo Szef Krajowej Administracji Skarbowej może żądać blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego w systemie STIR, jeżeli posiadane informacje, w szczególności wyniki analizy ryzyka, wskazują, że podmiot ten może wykorzystywać działalność banków do celów związanych z wyłudzeniami skarbowymi. Co do zasady blokada STIR trwa do 72 godzin, a w przypadkach przewidzianych w ustawie może zostać przedłużona na okres nie dłuższy niż 3 miesiące [3].

Inną instytucją jest zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym. Jego celem jest zagwarantowanie wykonania przyszłego orzeczenia, w tym grzywny, obowiązku naprawienia szkody, środka kompensacyjnego albo przepadku. Różnicę pomiędzy tymi mechanizmami wyjaśnia materiał: blokada rachunku a zabezpieczenie majątkowe.

Fakt prawny jest następujący: zabezpieczenie nie przesądza o winie ani o ostatecznej utracie pieniędzy. Jednocześnie praktyczną konsekwencją może być wielomiesięczne ograniczenie dostępu do kapitału obrotowego. Bierność przedsiębiorcy w tym okresie utrudnia późniejsze odtworzenie źródła środków oraz zakwestionowanie założeń organu.

Przepadek przedmiotów i korzyści majątkowej

Przepadek jest środkiem karnym orzekanym przez sąd. Nie stanowi administracyjnego przejęcia środków przez organ prowadzący postępowanie. Po prawomocnym orzeczeniu jego skutkiem jest przejście własności określonych składników majątku na rzecz Skarbu Państwa.

Kodeks karny rozróżnia przede wszystkim dwa mechanizmy:

• przepadek przedmiotów – dotyczy rzeczy pochodzących bezpośrednio z przestępstwa oraz, w przypadkach wskazanych w ustawie, rzeczy służących lub przeznaczonych do jego popełnienia, zgodnie z art. 44 Kodeksu karnego [1];
• przepadek korzyści majątkowej – obejmuje korzyść osiągniętą, nawet pośrednio, z przestępstwa albo jej równowartość. Nie orzeka się go w zakresie, w jakim korzyść lub jej równowartość podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi, zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu karnego [1].

W odniesieniu do środków zgromadzonych na rachunku kluczowe znaczenie ma możliwość wykazania ich związku z konkretnym czynem zabronionym lub korzyścią uzyskaną z przestępstwa. Nie każde saldo na rachunku przedsiębiorcy może zostać automatycznie uznane za korzyść przestępną. Znaczenie dowodowe środków oraz granice ich zajęcia omawia opracowanie: środki jako dowody rzeczowe.

Konfiskata rozszerzona i domniemanie przestępnego pochodzenia mienia

Najwyższe ryzyko dla osób zarządzających firmą powstaje w sprawach dotyczących przestępstw generujących korzyść majątkową znacznej wartości. Art. 45 § 2 Kodeksu karnego wprowadza tzw. konfiskatę rozszerzoną. Jeżeli sprawca zostanie skazany za przestępstwo, z którego osiągnął, choćby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości, ustawa pozwala przyjąć, że mienie objęte przez niego we władanie lub mienie, do którego uzyskał jakikolwiek tytuł, w okresie 5 lat przed popełnieniem przestępstwa aż do chwili wydania choćby nieprawomocnego wyroku, pochodzi z korzyści uzyskanej z przestępstwa [1].

To domniemanie nie ma charakteru bezwzględnego. Ustawodawca przewidział możliwość przedstawienia dowodu przeciwnego przez oskarżonego lub inną zainteresowaną osobę. W praktyce ciężar aktywności dowodowej może więc zostać przeniesiony na osobę, która twierdzi, że środki mają legalne źródło.

Dla biznesu oznacza to konieczność udokumentowania historii pieniądza, a nie tylko wskazania ogólnego wyjaśnienia. Szczególnie istotne są następujące dowody:

• umowy z kontrahentami, zamówienia i protokoły wykonania usług;
• faktury, potwierdzenia dostaw oraz dokumenty transportowe;
• wyciągi bankowe pozwalające prześledzić przepływ środków;
• deklaracje podatkowe, księgi rachunkowe i ewidencje VAT;
• uchwały korporacyjne, umowy pożyczek, dokumentacja inwestorska i potwierdzenia finansowania;
• opinie biegłych z zakresu rachunkowości, podatków lub analizy przepływów finansowych.

W sprawach o rozbudowanych przepływach finansowych opinia biegłego może mieć istotne znaczenie. Powinna ona nie tylko opisywać saldo rachunku, lecz także odtwarzać źródła wpływów, ich gospodarcze uzasadnienie oraz relacje między podmiotami. Praktyczne wskazówki zawiera materiał: jak wykazać legalne źródło środków.

Przepadek przedsiębiorstwa i majątek przeniesiony na osobę trzecią

W szczególnych sytuacjach przepadek może objąć nie tylko środki pieniężne. Art. 44a Kodeksu karnego umożliwia orzeczenie przepadku przedsiębiorstwa sprawcy albo jego równowartości, jeżeli sprawca został skazany za przestępstwo, z którego osiągnął, choćby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości, a przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści majątkowej. Ustawa przewiduje również odrębne warunki dotyczące przedsiębiorstwa należącego do osoby trzeciej [1].

Przeniesienie majątku na członka rodziny, wspólnika, fundację rodzinną lub inny podmiot nie daje automatycznej ochrony. Jeżeli okoliczności wskazują na duże prawdopodobieństwo przeniesienia na osobę trzecią korzyści pochodzącej z przestępstwa, przepisy pozwalają badać majątek znajdujący się u tej osoby. Osoba ta może bronić swojego prawa, przedstawiając dowody legalnego nabycia oraz realnego charakteru transakcji.

Opinia praktyczna jest jednoznaczna: transakcje dokonywane po rozpoczęciu kontroli, blokadzie rachunku lub uzyskaniu informacji o postępowaniu wymagają szczególnej ostrożności. Działania pozorne, zaniżona cena albo brak ekonomicznego uzasadnienia mogą zostać ocenione jako próba udaremnienia przyszłego przepadku.

Czy przepadek jest możliwy po umorzeniu postępowania?

Tak, w ograniczonych przypadkach. Art. 45a Kodeksu karnego pozwala orzec przepadek przedmiotów lub korzyści majątkowej również wtedy, gdy postępowania nie wszczęto albo zostało ono umorzone z powodu niewykrycia sprawcy, śmierci oskarżonego, jego choroby psychicznej lub innej trwałej przeszkody wyłączającej postępowanie, o ile zebrane dowody wskazują, że w razie skazania zostałby orzeczony przepadek [1].

Nie oznacza to jednak dowolności organów. Sąd musi oprzeć rozstrzygnięcie na materiale dowodowym i respektować prawa osób trzecich oraz podmiotów uprawnionych do zwrotu mienia. W sprawie gospodarczej istotne jest szybkie wykazanie, które środki stanowią wynagrodzenie za rzeczywiście wykonane usługi, środki klientów, finansowanie bankowe albo majątek niezwiązany z zarzucanym czynem.

Jak reagować na ryzyko przepadku zablokowanych środków?

Pierwsze miesiące od blokady są zwykle decydujące dla zabezpieczenia dowodów i zachowania ciągłości działania. Postanowienia dotyczące zabezpieczenia majątkowego podlegają kontroli instancyjnej, a w postępowaniu przygotowawczym możliwe jest składanie wniosków dowodowych oraz przedstawianie dokumentacji przemawiającej za legalnym pochodzeniem środków. Podstawy zabezpieczenia majątkowego reguluje art. 291-293 Kodeksu postępowania karnego [2].

W praktyce działania powinny być uporządkowane:

1. należy ustalić dokładną podstawę blokady, zakres zajęcia i organ prowadzący sprawę;
2. należy zabezpieczyć dokumenty księgowe, handlowe i bankowe, zanim dostęp do danych lub osób odpowiedzialnych za ich przygotowanie zostanie ograniczony;
3. należy odtworzyć przepływy pieniężne od wpływu na rachunek do ich gospodarczego wykorzystania;
4. należy ocenić terminy i podstawy wniesienia zażalenia albo innych środków zaskarżenia;
5. należy ograniczyć ryzyko wtórne, w tym niewypłacalność wobec pracowników, kontrahentów i instytucji finansujących.

Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawie wymagającej analizy podstaw blokady, dokumentacji finansowej oraz ryzyka przepadku warto skonsultować działania procesowe z Kopeć & Zaborowski: napisz do nas.

FAQ – przepadek zablokowanych środków

Czy zablokowane środki na rachunku od razu przechodzą na Skarb Państwa?

Nie. Blokada rachunku ma co do zasady charakter czasowy. Przejście środków na rzecz Skarbu Państwa w wyniku przepadku następuje dopiero na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

Czy firma może odzyskać środki objęte zabezpieczeniem majątkowym?

Tak, jeżeli zabezpieczenie zostanie uchylone, ograniczone albo okaże się niezasadne. Znaczenie ma wykazanie, że środki nie pochodzą z przestępstwa, nie są potrzebne dla wykonania przyszłego orzeczenia lub że ich zajęcie jest nadmierne.

Na czym polega domniemanie z art. 45 § 2 Kodeksu karnego?

W określonych sprawach ustawa pozwala przyjąć, że mienie objęte przez sprawcę we władanie lub mienie, do którego uzyskał tytuł w ciągu 5 lat przed popełnieniem przestępstwa aż do chwili wydania wyroku, pochodzi z korzyści przestępczej. Oskarżony lub inna zainteresowana osoba mogą przedstawić dowody przeciwne.

Czy faktura wystarcza do wykazania legalnego pochodzenia pieniędzy?

Nie zawsze. Faktura powinna być powiązana z realną transakcją. Organ może analizować umowę, wykonanie usługi, przepływ środków, rozliczenia podatkowe, korespondencję handlową oraz sytuację ekonomiczną kontrahenta.

Czy majątek przekazany członkowi rodziny może zostać objęty przepadkiem?

Może, jeżeli zostanie ustalone lub – w przypadkach przewidzianych ustawą – będzie istniało domniemanie, że przekazanie dotyczyło korzyści pochodzącej z przestępstwa. Osoba trzecia ma prawo wykazywać legalne źródło nabycia i rzeczywisty charakter transakcji.

Czy przepadek przedsiębiorstwa jest możliwy w sprawie gospodarczej?

Tak, ale tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek z art. 44a Kodeksu karnego, w szczególności gdy sprawca osiągnął z przestępstwa korzyść majątkową znacznej wartości, a przedsiębiorstwo służyło popełnieniu przestępstwa lub ukryciu tej korzyści. Ustawa wyłącza również przepadek, gdy szkoda wyrządzona przestępstwem lub wartość ukrytej korzyści nie są znaczne w stosunku do rozmiaru działalności przedsiębiorstwa.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 44, art. 44a, art. 45 i art. 45a, tekst jednolity dostępny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP).

[2] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 291-293, tekst jednolity dostępny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP).

[3] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 119zv-119zw dotyczące blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego, tekst jednolity dostępny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP).