Czy bank odpowiada za bezpodstawną blokadę rachunku bankowego?

Czy bank odpowiada za bezpodstawną blokadę rachunku bankowego – to pytanie ma znaczenie nie tylko prawne, ale przede wszystkim operacyjne: zablokowany rachunek oznacza ryzyko utraty płynności, opóźnienia w płatnościach, naruszenie umów z kontrahentami, problemy z wynagrodzeniami oraz potencjalną odpowiedzialność zarządu. Odpowiedź zależy od podstawy blokady, zachowania banku, treści umowy rachunku oraz tego, czy klient potrafi wykazać szkodę i związek przyczynowy. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Bezpodstawna blokada rachunku bankowego a odpowiedzialność banku

Ocena odpowiedzialności banku wymaga ustalenia, czy bank działał z własnej inicjatywy, czy wykonywał obowiązek wynikający z decyzji albo żądania organu państwa.

Fakt prawny: bank może ograniczyć dostęp do rachunku w różnych reżimach prawnych, w tym na podstawie Prawa bankowego, przepisów AML, żądania organu podatkowego w ramach STIR, postanowienia prokuratora, zajęcia egzekucyjnego albo własnych procedur bezpieczeństwa i compliance [1], [2], [3].

Co do zasady bank nie ponosi odpowiedzialności za sam fakt wykonania prawidłowego, wiążącego żądania uprawnionego organu. Inaczej wygląda sytuacja, gdy blokada została zastosowana bez podstawy prawnej, w nadmiernym zakresie, przez zbyt długi czas albo z naruszeniem procedur informacyjnych i reklamacyjnych.

Dla klienta kluczowe jest rozróżnienie źródła blokady, ponieważ od tego zależy właściwa ścieżka działania:

• blokada własna banku, związana z bezpieczeństwem, AML, sankcjami lub compliance, może być kwestionowana w reklamacji i ewentualnie w postępowaniu cywilnym;
• blokada na żądanie GIIF, Szefa KAS, prokuratora, sądu albo komornika wymaga najczęściej działania wobec organu, nie tylko wobec banku;
• błędne wykonanie blokady przez bank, na przykład objęcie niewłaściwego rachunku albo zawyżenie kwoty, może generować odpowiedzialność banku niezależnie od podstawy pierwotnej blokady.

W praktyce pierwszym krokiem powinno być ustalenie, kto faktycznie zainicjował blokadę. Pomocny może być materiał opisujący najczęstsze przyczyny blokady rachunku bankowego.

Kiedy bank może zablokować konto zgodnie z prawem?

Blokada rachunku nie zawsze oznacza naruszenie prawa przez bank, nawet jeżeli klient uważa ją za nieuzasadnioną biznesowo.

Bank jest instytucją obowiązaną w rozumieniu ustawy AML i ma obowiązki w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu [2]. Może także stosować wewnętrzne środki bezpieczeństwa wynikające z Prawa bankowego, regulaminu rachunku oraz obowiązków ostrożnościowych [1].

Najczęstsze legalne podstawy blokady lub ograniczenia dostępu do rachunku obejmują następujące sytuacje:

• wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku na podstawie ustawy AML, w tym na żądanie GIIF;
• blokada rachunku podmiotu kwalifikowanego w systemie STIR przez Szefa KAS na podstawie Ordynacji podatkowej [3];
• blokada rachunku lub zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu karnym albo karnym skarbowym;
• zajęcie rachunku w egzekucji sądowej albo administracyjnej;
• blokada wynikająca z podejrzenia nieautoryzowanych transakcji, oszustwa lub naruszenia regulaminu banku;
• działania związane z listami sankcyjnymi albo weryfikacją beneficjenta rzeczywistego.

Fakt prawny: w reżimie AML wstrzymanie transakcji lub blokada rachunku na żądanie GIIF może trwać nie dłużej niż 96 godzin, a następnie prokurator może postanowić o dalszym wstrzymaniu lub blokadzie na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy [2]. W STIR Szef KAS może żądać blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego na okres nie dłuższy niż 72 godziny, z możliwością przedłużenia na czas oznaczony, nie dłuższy niż 3 miesiące [3].

Jeżeli bank działa wyłącznie jako wykonawca decyzji albo żądania organu, odpowiedzialność odszkodowawcza banku będzie trudniejsza do wykazania. Nie wyklucza to jednak odpowiedzialności za błędy techniczne, opóźnienia, brak należytej staranności albo odmowę udzielenia klientowi informacji w granicach dozwolonych przepisami.

Na czym może polegać bezprawność blokady rachunku?

Bezpodstawność blokady należy oceniać konkretnie, na podstawie dokumentów, komunikacji z bankiem i skutków finansowych.

Nie każda blokada, która okazała się nietrafna, automatycznie rodzi odpowiedzialność banku. Odpowiedzialność cywilna wymaga zwykle wykazania bezprawności albo nienależytego wykonania umowy, szkody oraz adekwatnego związku przyczynowego. Znaczenie mogą mieć art. 471 Kodeksu cywilnego dotyczący odpowiedzialności kontraktowej oraz art. 415 Kodeksu cywilnego dotyczący odpowiedzialności deliktowej [4].

Przykłady okoliczności, które mogą wskazywać na bezprawność lub nienależyte działanie banku, obejmują:

• brak możliwej do ustalenia podstawy blokady rachunku;
• utrzymywanie blokady po ustaniu podstawy prawnej;
• zablokowanie wyższej kwoty niż wynikało z zajęcia, postanowienia albo dyspozycji organu;
• objęcie blokadą rachunku innego podmiotu niż wskazany w tytule blokady;
• niewykonanie dyspozycji klienta mimo braku formalnej blokady;
• naruszenie procedury reklamacyjnej lub udzielenie odpowiedzi pozornej, bez wyjaśnienia podstaw;
• opóźnienie w odblokowaniu rachunku po otrzymaniu informacji o uchyleniu blokady.

Opinia biznesowa: w sporach z bankiem najczęściej nie wystarcza twierdzenie, że blokada była „bez powodu”. Potrzebna jest chronologia zdarzeń, dokumentacja utraconych płatności, korespondencja z kontrahentami, wezwania do zapłaty, odsetki, kary umowne oraz dowody wpływu blokady na działalność operacyjną.

Jakich roszczeń można dochodzić od banku za bezpodstawną blokadę konta?

Roszczenia wobec banku zależą od rodzaju szkody i tego, czy da się wykazać jej wysokość.

Podstawowym roszczeniem może być żądanie naprawienia szkody majątkowej, jeżeli klient wykaże, że szkoda powstała wskutek bezprawnego lub nienależytego działania banku. W sprawach gospodarczych szczególnie istotne są koszty finansowania pomostowego, odsetki za opóźnienia, kary umowne, koszty obsługi prawnej na etapie przedsądowym oraz utracone korzyści, o ile można je udowodnić z odpowiednim prawdopodobieństwem.

Potencjalne roszczenia i żądania mogą obejmować:

• odblokowanie rachunku albo przywrócenie pełnej funkcjonalności bankowości elektronicznej;
• pisemne wskazanie podstawy blokady w zakresie, w jakim bank może ją ujawnić;
• zwrot opłat, prowizji albo kosztów wynikających z nieprawidłowej blokady;
• odszkodowanie za rzeczywistą stratę, na przykład odsetki, kary umowne lub koszty zastępczego finansowania;
• odszkodowanie za utracone korzyści, jeżeli klient potrafi wykazać realny, a nie hipotetyczny, charakter utraconego zysku;
• w określonych przypadkach ochronę dóbr osobistych, jeżeli działanie banku naruszyło reputację lub wiarygodność klienta.

Szerzej o dochodzeniu rekompensaty opisuje artykuł dotyczący odszkodowania od banku za bezpodstawną blokadę konta.

Reklamacja do banku i dowody w sprawie o bezpodstawną blokadę rachunku

Reklamacja jest zwykle pierwszym formalnym narzędziem, które pozwala ustalić stanowisko banku i zabezpieczyć materiał dowodowy.

Tryb reklamacji wobec podmiotów rynku finansowego wynika z ustawy z 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej [5]. Reklamacja powinna być konkretna, oparta na faktach i powinna wskazywać, czego klient żąda od banku.

W reklamacji warto uporządkować najważniejsze elementy sprawy:

• datę i godzinę stwierdzenia blokady rachunku;
• numery rachunków, których dotyczy problem;
• transakcje, które nie zostały wykonane;
• informacje uzyskane od infolinii, oddziału lub opiekuna bankowego;
• żądanie wskazania podstawy blokady, o ile przepisy nie wyłączają takiej informacji;
• żądanie niezwłocznego odblokowania środków albo ograniczenia blokady do prawidłowej kwoty;
• wstępne określenie szkody, jeżeli jest już znana.

Jeżeli bank zablokował rachunek bez jasnej podstawy, przydatny może być praktyczny opis postępowania w artykule bank zablokował konto bez powodu – jak składać skuteczną reklamację.

Dla przedsiębiorcy istotne jest także zabezpieczenie dokumentów księgowych i operacyjnych. W sporze odszkodowawczym fakt blokady to dopiero początek. Trzeba jeszcze pokazać, jak blokada przełożyła się na realne koszty i zakłócenie działalności.

Gdy blokada pochodzi od organu: bank, GIIF, Szef KAS, prokurator i komornik

W wielu sprawach bank nie jest podmiotem decydującym o blokadzie, lecz wykonuje polecenie organu publicznego.

Jeżeli blokada wynika z postanowienia prokuratora, działania GIIF, postanowienia Szefa KAS albo zajęcia egzekucyjnego, należy równolegle ustalić tryb zaskarżenia właściwy dla tego działania. Zażalenie na postanowienie w sprawie karnej wnosi się co do zasady w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa nakazuje jego doręczenie – od doręczenia, przy czym termin zawsze należy zweryfikować według pouczenia [6]. Skarga do WSA na rozstrzygnięcie administracyjne jest co do zasady wnoszona w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, za pośrednictwem organu, zwykle po wyczerpaniu przysługujących środków zaskarżenia [7].

W praktyce rozdzielenie odpowiedzialności wygląda następująco:

• organ odpowiada za zasadność i zakres własnego rozstrzygnięcia;
• bank odpowiada za prawidłowe wykonanie dyspozycji organu;
• klient powinien pilnować terminów zaskarżenia wobec organu, ponieważ reklamacja do banku nie zastępuje zażalenia ani skargi;
• po uchyleniu lub wygaśnięciu blokady bank powinien niezwłocznie przywrócić dostęp do środków, chyba że istnieje inna podstawa blokady.

W przypadku blokad podatkowych pomocny może być artykuł o tym, jak wygląda skarga na blokadę STIR do WSA.

Ryzyka biznesowe bezpodstawnej blokady rachunku dla firmy i zarządu

Bezpodstawna blokada rachunku bankowego może wywołać skutki wykraczające poza relację z bankiem.

Dla spółki oznacza to często utratę kontroli nad przepływami pieniężnymi. Pojawia się ryzyko niezapłacenia podatków, składek ZUS, wynagrodzeń, rat leasingowych, rat kredytu i zobowiązań handlowych. W spółkach kapitałowych zarząd powinien dokumentować decyzje podejmowane w reakcji na blokadę, ponieważ brak działań może zostać oceniony przez pryzmat należytej staranności menedżerskiej.

Najważniejsze działania ograniczające ryzyko obejmują:

• ustalenie podstawy blokady i podmiotu, który ją zainicjował;
• zabezpieczenie płatności krytycznych dla ciągłości działania;
• udokumentowanie prób kontaktu z bankiem i organami;
• poinformowanie kluczowych kontrahentów w sposób kontrolowany i nienaruszający interesu firmy;
• analizę, czy zachodzą podstawy do reklamacji, zażalenia, skargi albo roszczeń odszkodowawczych;
• przygotowanie materiału dowodowego dotyczącego szkody.

W sprawach, w których rachunek pozostaje zablokowany, a skutki finansowe narastają, zasadna jest szybka analiza dokumentów i podstawy blokady przez kancelarię Kopeć & Zaborowski; jeżeli potrzebna jest ocena odpowiedzialności banku, reklamacji lub roszczeń odszkodowawczych, warto skontaktować się z nami.

FAQ – Czy bank odpowiada za bezpodstawną blokadę rachunku bankowego?

Czy bank zawsze odpowiada za bezpodstawną blokadę rachunku?

Nie. Bank odpowiada wtedy, gdy można wykazać bezprawne lub nienależyte działanie banku, szkodę oraz związek przyczynowy. Jeżeli bank prawidłowo wykonał wiążące żądanie organu, odpowiedzialność banku za samą decyzję o blokadzie jest co do zasady ograniczona.

Czy reklamacja do banku wystarczy, aby odblokować rachunek?

Nie zawsze. Reklamacja może być skuteczna przy blokadzie własnej banku albo błędzie wykonawczym. Jeżeli blokada pochodzi od GIIF, Szefa KAS, prokuratora, sądu lub komornika, konieczne może być złożenie właściwego środka zaskarżenia do organu.

Jakie dowody są potrzebne do odszkodowania od banku?

Potrzebne są przede wszystkim dokumenty potwierdzające blokadę, korespondencja z bankiem, niewykonane płatności, wezwania od kontrahentów, noty odsetkowe, kary umowne, koszty finansowania zastępczego oraz dokumenty pokazujące wpływ blokady na działalność.

Czy bank musi podać powód blokady konta?

Bank powinien udzielać klientowi informacji w granicach prawa i umowy. W niektórych przypadkach, zwłaszcza AML lub działania organów, zakres informacji może być ograniczony przepisami. Nie oznacza to jednak, że bank może ignorować reklamację albo udzielać całkowicie pozornych odpowiedzi.

Czy można żądać utraconych korzyści za blokadę rachunku?

Tak, ale jest to zwykle trudniejsze niż dochodzenie rzeczywistej straty. Klient musi wykazać, że utracony zysk był realny i pozostawał w adekwatnym związku z bezprawną blokadą rachunku, a nie był jedynie hipotetyczną możliwością.

Czy termin zażalenia lub skargi biegnie mimo złożenia reklamacji do banku?

Co do zasady tak. Reklamacja do banku nie zastępuje zażalenia w postępowaniu karnym ani skargi do WSA. Terminy należy weryfikować na podstawie pouczenia i właściwych przepisów proceduralnych.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.

[2] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

[3] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, przepisy dotyczące STIR.

[4] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 361, art. 415 i art. 471.

[5] Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej.

[6] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

[7] Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.