Blokada konta a faktoring – jak utrzymać płynność finansową firmy podczas zamrożenia rachunku?

Blokada rachunku bankowego może w krótkim czasie przerwać obieg gotówki w firmie. Problem nie dotyczy wyłącznie środków już zgromadzonych na koncie. W praktyce blokada wpływa także na bieżące wpływy od kontrahentów, płatności do dostawców, wynagrodzenia, podatki, składki ZUS oraz zdolność wykonywania umów.

Faktoring bywa w takiej sytuacji narzędziem pomostowym. Nie znosi blokady rachunku i nie zastępuje działań prawnych wobec organu lub banku. Może jednak pomóc utrzymać przepływy pieniężne, jeżeli zostanie zastosowany zgodnie z prawem, umowami handlowymi i obowiązkami AML.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena możliwości zastosowania faktoringu zależy od rodzaju blokady, treści umów, statusu wierzytelności, ryzyk podatkowych oraz sytuacji finansowej spółki.

Na czym polega blokada rachunku firmowego i dlaczego zagraża płynności?

Blokada rachunku bankowego może wynikać z kilku podstaw prawnych. W sprawach podatkowych szczególne znaczenie ma mechanizm STIR, przewidziany w Ordynacji podatkowej, który pozwala Szefowi KAS żądać blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego, jeżeli posiadane informacje wskazują na ryzyko wykorzystywania sektora finansowego do wyłudzeń skarbowych lub działań zmierzających do wyłudzenia skarbowego [1]. Blokady mogą występować również w reżimie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, na podstawie ustawy AML [2], a także w postępowaniach karnych lub karnoskarbowych.

Dla zarządu kluczowe jest nie tylko to, ile środków zostało zamrożonych. Równie istotne jest to, czy firma może legalnie przyjmować płatności na inny rachunek, finansować zobowiązania krytyczne i kontynuować działalność bez naruszenia decyzji organu. Szerzej ten problem opisuje zagadnienie blokada konta a utrata płynności finansowej.

W praktyce blokada rachunku tworzy dla firmy kilka rodzajów ryzyka:

• ryzyko operacyjne, ponieważ firma może utracić możliwość terminowej zapłaty dostawcom, pracownikom i urzędom,
• ryzyko kontraktowe, ponieważ opóźnienia w płatnościach mogą uruchomić kary umowne, wypowiedzenia lub wstrzymanie dostaw,
• ryzyko zarządcze, ponieważ członkowie zarządu muszą reagować z należytą starannością i dokumentować decyzje,
• ryzyko reputacyjne, ponieważ informacja o blokadzie może wpłynąć na ocenę firmy przez banki, kontrahentów i ubezpieczycieli należności.

Faktoring przy blokadzie konta – kiedy może działać jako finansowanie pomostowe?

Faktoring polega co do zasady na finansowaniu wierzytelności handlowych. Firma sprzedaje lub przenosi na faktora wierzytelność wobec swojego kontrahenta, a faktor wypłaca jej środki przed terminem płatności faktury. Konstrukcja prawna opiera się najczęściej na przelewie wierzytelności, czyli cesji, uregulowanej w art. 509 i następnych Kodeksu cywilnego [3].

W kontekście blokady rachunku znaczenie ma to, że płatność od dłużnika może zostać skierowana do faktora, a nie na zablokowane konto przedsiębiorcy. Nie jest to jednak automatyczne obejście blokady. Legalność i bezpieczeństwo takiego rozwiązania zależą od tego, czy wierzytelność może zostać skutecznie przeniesiona, czy nie narusza to decyzji organu oraz czy transakcja ma realne uzasadnienie gospodarcze.

Najczęściej analizowane są trzy modele finansowania:

1. faktoring pełny lub niepełny, w którym faktor finansuje faktury wystawione przez przedsiębiorcę wobec odbiorców,
2. cesja wierzytelności z płatnością na rachunek faktora, co ogranicza ryzyko wpływu środków na zablokowany rachunek,
3. faktoring odwrotny, w którym faktor finansuje płatności do dostawców, a firma spłaca faktora w uzgodnionym terminie.

Cesja wierzytelności zamiast przelewu na zablokowany rachunek

Najbardziej praktycznym mechanizmem jest cesja wierzytelności. Jeżeli przedsiębiorca ma wymagalne lub przyszłe należności od kontrahentów, może rozważyć ich przeniesienie na faktora, o ile są dostatecznie oznaczone lub oznaczalne. Dłużnik, po prawidłowym zawiadomieniu, powinien zapłacić faktorowi. Zgodnie z art. 512 Kodeksu cywilnego zapłata dokonana przez dłużnika pierwotnemu wierzycielowi przed zawiadomieniem o cesji może być skuteczna wobec nabywcy wierzytelności [3].

Przed zastosowaniem cesji konieczne jest sprawdzenie kilku elementów:

• czy umowa z kontrahentem nie zawiera zakazu cesji albo wymogu zgody dłużnika, z uwzględnieniem wyjątków wynikających z przepisów szczególnych,
• czy wierzytelność nie jest już zajęta, zastawiona, objęta zabezpieczeniem lub sporna,
• czy faktury dokumentują rzeczywiste, wykonane świadczenia,
• czy zawiadomienie dłużnika o cesji zostało doręczone w sposób dający dowód,
• czy płatność na rzecz faktora nie narusza treści postanowienia o blokadzie lub zabezpieczeniu.

W ocenie praktycznej faktoring ma największą wartość wtedy, gdy firma działa szybko, zanim opóźnienia płatnicze przełożą się na wypowiedzenia umów, utratę limitów kredytowych i presję dostawców. Nie powinien być traktowany jako instrument ukrywania środków przed organem.

Faktoring odwrotny przy zamrożeniu rachunku

Faktoring odwrotny może pomóc, gdy problemem nie jest brak należności, lecz brak możliwości opłacenia kluczowych dostawców. W tym modelu faktor płaci dostawcy za faktury zaakceptowane przez przedsiębiorcę. Następnie przedsiębiorca rozlicza się z faktorem w ustalonym terminie.

Dla firmy objętej blokadą rachunku znaczenie mają następujące skutki biznesowe:

• utrzymanie dostaw materiałów, usług lub energii niezbędnych do kontynuowania działalności,
• ograniczenie ryzyka wypowiedzenia kontraktów przez dostawców,
• możliwość uporządkowania kolejności płatności krytycznych,
• czas na złożenie wniosków o uchylenie blokady albo zwolnienie części środków.

Jeżeli firma potrzebuje środków na zobowiązania publicznoprawne lub wynagrodzenia, równolegle należy analizować możliwość formalnego wnioskowania o zwolnienie środków na ZUS i pensje. Faktoring nie powinien zastępować instrumentów procesowych, jeżeli przepisy przewidują tryb zwolnienia środków na określone cele.

Ryzyka AML po stronie faktora i firmy

Faktor jako instytucja finansowa może podlegać obowiązkom z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu [2]. Oznacza to, że sama blokada rachunku może spowodować pogłębioną analizę klienta, beneficjentów rzeczywistych, źródła pochodzenia wierzytelności oraz celu transakcji.

W praktyce faktor może żądać dodatkowych dokumentów, w szczególności:

• decyzji lub zawiadomień dotyczących blokady rachunku, jeżeli są dostępne dla firmy,
• umów z kontrahentami i potwierdzeń wykonania usług lub dostaw,
• potwierdzenia braku sporu co do wierzytelności,
• informacji o beneficjentach rzeczywistych i strukturze właścicielskiej,
• wyjaśnienia celu gospodarczego cesji lub faktoringu odwrotnego.

Faktem jest, że odmowa finansowania przez faktora nie przesądza o naruszeniu prawa przez przedsiębiorcę. Może wynikać z polityki ryzyka danej instytucji. Opinią praktyczną jest natomiast to, że brak spójnej dokumentacji istotnie obniża szanse na szybkie uruchomienie finansowania.

Pułapki prawne przy faktoringu w czasie blokady konta

Faktoring w okresie blokady wymaga ostrożności. Jeżeli zostanie wdrożony bez analizy prawnej, może zwiększyć ryzyka zamiast je ograniczyć. Szczególnie niebezpieczne są działania pozorne, chaotyczne zmiany rachunków do płatności lub przenoszenie wierzytelności bez weryfikacji wcześniejszych zabezpieczeń.

Najczęstsze pułapki obejmują następujące sytuacje:

• zakaz cesji w umowie handlowej, który może blokować lub ograniczać skuteczne przeniesienie wierzytelności bez zgody dłużnika, z zastrzeżeniem wyjątków wynikających z przepisów szczególnych,
• potrącenia po stronie dłużnika, które obniżają realną wartość finansowanej faktury,
• spór co do wykonania świadczenia, który może skutkować regresem faktora do przedsiębiorcy,
• naruszenie obowiązków wobec banku finansującego, jeżeli wierzytelności były objęte cesją zabezpieczającą,
• ryzyko uznania czynności za bezskuteczną w razie późniejszej niewypłacalności, zależnie od stanu faktycznego i podstawy prawnej.

Jeżeli blokada rachunku występuje równolegle z zagrożeniem niewypłacalnością, zarząd powinien ocenić także obowiązki wynikające z Prawa upadłościowego, w tym termin na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości [4]. W takim układzie szczególnego znaczenia nabiera temat blokada konta w restrukturyzacji i upadłości.

Odpowiedzialność zarządu przy wyborze finansowania pomostowego

Członkowie zarządu powinni traktować blokadę rachunku jako zdarzenie krytyczne dla ciągłości działania. W spółkach kapitałowych znaczenie mają przepisy Kodeksu spółek handlowych dotyczące obowiązku działania z należytą starannością wynikającą z zawodowego charakteru działalności oraz dochowania lojalności wobec spółki [5].

Dobra praktyka wymaga, aby decyzja o faktoringu była udokumentowana. W dokumentacji powinny znaleźć się powody wyboru finansowania, analiza alternatyw, ocena kosztów, wpływ na kontrahentów oraz weryfikacja zgodności z decyzją o blokadzie. Ma to znaczenie w razie późniejszej kontroli, sporu z faktorem, zarzutu działania na szkodę spółki albo pytań wierzycieli.

Kopeć & Zaborowski wskazuje, że faktoring może być użyteczny tylko wtedy, gdy jest częścią szerszego planu zarządzania kryzysem płynności. KKZ analizuje w takich sprawach nie tylko umowę faktoringu, ale również podstawę blokady, zobowiązania publicznoprawne, relacje z bankiem, ryzyka AML i sytuację zarządu.

Jak przygotować firmę do rozmowy z faktorem?

Przed wystąpieniem o finansowanie firma powinna uporządkować dokumenty. Szybkość ma znaczenie, ale pośpiech nie może prowadzić do złożenia niepełnych lub niespójnych informacji.

Do rozmowy z faktorem warto przygotować następujące materiały:

• listę wierzytelności możliwych do finansowania, z terminami płatności i danymi dłużników,
• umowy, zamówienia, protokoły odbioru, dokumenty WZ i korespondencję potwierdzającą wykonanie świadczeń,
• informację o zakazach cesji, zabezpieczeniach i ewentualnych sporach,
• opis sytuacji związanej z blokadą rachunku w zakresie możliwym do ujawnienia,
• plan wykorzystania finansowania na potrzeby działalności operacyjnej.

Faktoring nie rozwiązuje sporu z organem i nie daje gwarancji utrzymania działalności. Może jednak zmniejszyć presję czasu, zabezpieczyć relacje z kontrahentami i dać zarządowi przestrzeń do podjęcia działań prawnych. Jeżeli firma potrzebuje oceny, czy faktoring przy blokadzie rachunku będzie bezpieczny i skuteczny, warto przeanalizować dokumenty oraz podstawę blokady z prawnikiem. Napisz do nas.

FAQ – Blokada konta a faktoring

Czy faktoring pozwala ominąć blokadę rachunku bankowego?

Nie. Faktoring nie służy obchodzeniu blokady. Może być legalnym narzędziem finansowania wierzytelności, jeżeli cesja jest skuteczna, transakcja ma uzasadnienie gospodarcze i nie narusza decyzji organu ani innych zabezpieczeń.

Czy kontrahent może zapłacić faktorowi zamiast na zablokowane konto firmy?

Tak, jeżeli wierzytelność została skutecznie przeniesiona na faktora, a kontrahent został prawidłowo zawiadomiony o cesji. Trzeba jednak sprawdzić, czy umowa nie zawiera zakazu cesji lub wymogu zgody kontrahenta oraz czy nie mają zastosowania przepisy szczególne dotyczące ograniczeń cesji.

Czy faktor może odmówić finansowania z powodu blokady rachunku?

Tak. Faktor może uznać sprawę za podwyższone ryzyko AML, kredytowe lub reputacyjne. Może też żądać dodatkowych dokumentów potwierdzających realność wierzytelności i źródło transakcji.

Czy faktoring odwrotny pomoże zapłacić dostawcom?

Może pomóc, jeżeli faktor zaakceptuje dostawców i faktury do finansowania. W takim modelu faktor płaci dostawcom, a firma spłaca faktora później. Konieczna jest jednak analiza kosztów, zabezpieczeń i wpływu na zadłużenie.

Czy przy blokadzie rachunku można finansować wynagrodzenia i ZUS faktoringiem?

Pośrednio tak, jeżeli faktoring zapewni firmie legalne środki operacyjne. Równolegle należy jednak sprawdzić, czy w danym przypadku możliwe jest formalne zwolnienie części środków spod blokady na wynagrodzenia, podatki lub składki ZUS.

Jakie dokumenty są najważniejsze przy faktoringu w czasie blokady konta?

Najważniejsze są umowy z kontrahentami, faktury, potwierdzenia wykonania świadczeń, informacje o zakazach cesji, dokumenty dotyczące zabezpieczeń oraz opis sytuacji prawnej związanej z blokadą rachunku.

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności przepisy działu IIIB dotyczące przeciwdziałania wykorzystywaniu sektora finansowego do wyłudzeń skarbowych, w tym art. 119zv i nast.

[2] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

[3] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 509-516 dotyczące przelewu wierzytelności.

[4] Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, w szczególności art. 21 dotyczący obowiązku zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

[5] Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 293, art. 300125 i art. 483 dotyczące odpowiedzialności członków organów spółek kapitałowych.