Kto ma dostęp do naszych rachunków bankowych ?

Założenia tajemnicy bankowej jakie obowiązują obecnie w Polsce, to przekazywanie informacji zawierających dane wrażliwe – takie jak m.in. historia transakcji po zwolnieniu banku, czy też spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej z obowiązku zachowania tajemnicy bankowej, tajemnicy zawodowej.

Zainteresowanie rachunkami bankowymi związane jest oczywiście z ich posiadaczami, a więc osobami fizycznymi, jak również osobami prawnymi, czy też jednostkami organizacyjnymi nie posiadającymi osobowości prawnej oraz stronami jak i wysokością dokonywanych transakcji.

Jak możemy się spodziewać, istnieją uprawnione organy, które w drodze ustawowych działań, mają możliwość uzyskiwania tych szczególnie wartościowych informacji. W toku czynności procesowych, a więc prowadzonego postępowania karnego istnieje możliwość uzyskania tych materiałów jednak po zwolnieniu ze wspomnianej już tajemnicy. Z tego powodu wiodącą rolę w tym elemencie będą pełniły sądy oraz prokuratury, którym przyznano specjalne uprawnienia. Są tutaj dwie możliwości związane z etapem postępowania karnego.

Zgodnie z ustawą prawo bankowe, bank ma obowiązek udzielenia informacji stanowiących tajemnicę bankową na żądanie sądu lub prokuratora w związku z toczącym się postępowaniem o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe:

– przeciwko osobie fizycznej będącej stroną umowy zawartej z bankiem, w zakresie informacji dotyczących tej osoby fizycznej,

– popełnione w związku z działaniem osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, w zakresie informacji dotyczących tej osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej,

– przestępstwo prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu,

– w zakresie zawarcia z osobą fizyczną, prawną lub jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej umowy o wykonywanie czynności bankowych, w celu weryfikacji zawarcia takich umów i czasu ich obowiązywania.

Innymi słowy, działanie takie oznacza, że sąd i prokurator mogą zażądać od banku informacji, gdy już w sprawie jest podejrzany, gdy sprawa dotyczy dwóch wyjątkowych regulacji prawnych, a więc prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu, jak również gdy zapytanie dotyczy osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Jednak jest to już etap, gdy podejrzany może się spodziewać, że uprawnione organy zbierają w stsunku do niego informacje.

Powstaje wobec tego pytanie, czy organy mogą zbierać informacje w czasie, gdy nie jesteśmy podejrzanymi w postępowaniu karnym i nawet możemy nie przypuszczać, że jest ono prowadzone, a my jesteśmy w jego zainteresowaniu. Oczywiście mowa o prokuratorze i współpracująca z nim Policją.

Ustawodawca zezwolił na uzyskiwanie danych bankowych w tym zakresie, jednak wprowadził restrykcję wskazującą, iż prokurator prowadzący postępowanie o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe może uzyskać informacje stanowiące tajemnicę bankową jedynie na podstawie postanowienia wydanego na jego wniosek przez właściwy miejscowo sąd okręgowy. Oznacza to, iż sąd okręgowy będzie weryfikował wniosek, jak i zasadność uzyskania tych danych, stanowiąc naturalny system kontroli nad ochroną informacji stanowiących tajemnicę bankową. Szczególnie istotne dla sądu są okoliczności uzasadniające potrzebę udostępniania informacji, która są weryfikowane celem oceny zasadności udzielenia przez bank stanowiących tajemnicę materiałów.

Czynności pozaprocesowe

Istnieje także możliwość uzyskiwania informacji stanowiących tajemnicę bankową poza procesem karnym. Oczywiście mogą to robić jedynie podmioty upoważnione ustawowo, jednak i tak jest to cała paleta organów ścigania i służb, które działają w Polsce. Koncentrując się na Policji, która w największym stopniu korzysta z tych uprawnień wskazać należy na wstępie, iż prowadzi ona czynności pozaprocesowe (operacyjno-rozpoznawcze) w toku których, w przypadku tylko i wyłącznie określonych przestępstw – które możemy określić ogólnie jako poważne – istnieje możliwość uzyskania informacji stanowiących tajemnicę bankową.

W takim wypadku, w sytuacji gdy jest to konieczne do skutecznego zapobieżenia wymienionym w art. 19 ustawy o Policji przestępstwom lub ich wykrycia, ustalenia ich sprawców, uzyskania i utrwalenia dowodów, a także wykrycia i identyfikacji przedmiotów i innych korzyści majątkowych pochodzących z tych przestępstw albo ich równowartości, na podstawie postanowienia wydanego na pisemny wniosek Komendanta Głównego Policji, Komendanta CBŚP, Komendanta BSWP, Komendanta CBZC albo komendanta wojewódzkiego Policji przez sąd okręgowy właściwy miejscowo ze względu na siedzibę wnioskującego organu dane te są udostępniane.

Co niezmiernie ważne, zgodnie z przepisami w terminie do 90 dni od dnia przekazania informacji i danych, Policja, powinna poinformować podmiot w stosunku do którego żądała informacji stanowiących tajemnicą bankową, o postanowieniu sądu wyrażającym zgodę na udostępnienie informacji i danych. Wskazywałoby to, iż podmiot dowie się o fakcie weryfikacji jego rachunku przez organy ścigania. 

Kolejne ustawowe uprawnienia zezwala jednak, na zawieszenie tego terminu. Okazuje się, iż sąd który wydał postanowienie o udostępnieniu informacji i danych, na wniosek Komendanta Głównego Policji, Komendanta CBŚP, Komendanta BSWP albo Komendanta CBZC, złożony po uzyskaniu pisemnej zgody Pierwszego Zastępcy Prokuratora Generalnego Prokuratora Krajowego, może zawiesić, w drodze postanowienia, na czas oznaczony, z możliwością dalszego przedłużania, ww. obowiązek jeżeli zostanie uprawdopodobnione, że poinformowanie podmiotu, o którym może zaszkodzić wynikom podjętych czynności operacyjno-rozpoznawczych.

De facto okazuje się więc, iż bez informowania nas, rachunek bankowy którym się posługujemy będzie „inwigilowany”.

Uprawnienia organów skarbowych

Szczególnie ciekawym rozwiązaniem w zakresie dostępu do tajemnicy bankowej są uprawnienia nadane przez ustawodawcę organom Krajowej Administracji Skarbowej. Zgodnie z ustawą o KAS na sporządzone na piśmie żądanie Szefa Krajowej Administracji Skarbowej, naczelnika urzędu celno – skarbowego lub naczelnika urzędu skarbowego wydane w związku z wszczętym postępowaniem przygotowawczym lub czynnościami wyjaśniającymi odpowiednio w sprawie o przestępstwa lub wykroczenia oraz przestępstwa skarbowe lub wykroczenia skarbowe, bank jest obowiązany do sporządzania i przekazywania informacji dotyczących osoby fizycznej lub osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej lub danych pełnomocników wskazanego w żądaniu rachunku bankowego w przypadku, gdy postępowanie przygotowawcze lub czynności wyjaśniające są prowadzone w związku z czynami popełnionymi w zakresie działalności osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Uprawnienie to oznacza, iż bank jest zobowiązany do przekazania danych o rachunkach, pełnomocnictwach, obrotach, a także co szczególnie wrażliwe dla właścicieli rachunków dat oraz kwot poszczególnych wpływów, dat oraz kwot poszczególnych obciążeń rachunków i ich tytułów oraz odpowiednio ich nadawców i odbiorców.

To szczególne uprawnienie nadane KAS dodatkowo „zabezpieczone” jest możliwością nałożenia kary pieniężnej w wysokości do 10 000 zł na bank, który pomimo prawidłowego wezwania w wyznaczonym terminie nie udzielił informacji.

Oczekiwane zmiany

W zakresie szerokich uprawnień KAS do tajemnicy bankowej pojawiają się głosy, iż jest ono poza kontrolą sądu, co przeczy dotychczasowym zasadom uzyskiwania informacji wchodzących w zakres tej tajemnicy. Ponadto organ nie ma obowiązku informowania, iż sprawdził nasze konta, co utrudnia odniesienie się do sprawy, jak i przygotowanie do ewentualnej obrony. Z tego powodu przywilej udzielony organom KAS wydaje się zbyt szeroki. Warto podkreślić, iż kwestia ta jest przedmiotem zgłaszanych Ministrowi Finansów przez Prezesa UODO zastrzeżeń ze wskazaniem, iż jest to mechanizm ingerujący w sposób nieproporcjonalny w prywatność jednostki i w prawo ochrony danych osobowych. W wystąpieniu podkreślono, iż art. 48 ustawy o KAS wymaga pilnej i gruntownej zmiany, ponieważ narusza zasadę legalizmu i jest niezgodny z zasadami proporcjonalności i celowości RODO.

Ze wskazanych powyżej przypadków jasno wynika, iż używane przez nas rachunki bankowe mogą być „prześwietlane” przez uprawnione organy bez naszej wiedzy. Uprawnienia prokuratury, organów ścigania, organów skarbowych wydają się bardzo szerokie, a możliwość uzyskiwania tych danych także w trybie pozaprocesowym powoduje, iż zainteresowanie transakcjami może mieć miejsce na długo przed pierwszą informacją o potencjalnym postępowaniu karny.

Z tych powodów warto dokonać analizy ewentualnych zagrożeń związanych z transakcjami na rachunkach bankowych, przygotować uzasadnienie prawne i ekonomiczne dla przeprowadzanych transakcji, a także zasięg nosić opinii profesjonalnego prawnika, albowiem może się okazać, iż dla wymienionych organów, dane te są istotne pod katem ustalenia sprawców przestępstw, uzyskania i utrwalenia dowodów, a także wykrycia i identyfikacji przedmiotów i innych korzyści majątkowych pochodzących z tych przestępstw albo ich równowartości, więc być przygotowanym na pytania organów ścigania.