Blokada konta a przetargi publiczne – jak firma może stracić kontrakt i co z tym zrobić?

Blokada rachunku bankowego firmy może w krótkim czasie przełożyć się na utratę kontraktu publicznego, zatrzymanie wadium, problemy z wniesieniem zabezpieczenia należytego wykonania umowy oraz ryzyko wykluczenia z kolejnych postępowań. Dla zarządu oznacza to nie tylko problem operacyjny, ale także ryzyko odpowiedzialności za brak reakcji na zagrożenie płynności i ciągłości działania.

W zamówieniach publicznych liczą się terminy, wypłacalność, wiarygodność oraz zdolność do wykonania zobowiązania. Blokada rachunku nie zawsze oznacza automatyczne wykluczenie wykonawcy, ale jej skutki mogą uruchomić mechanizmy przewidziane w Prawie zamówień publicznych, umowie z zamawiającym oraz przepisach o odpowiedzialności odszkodowawczej [1], [5].

Blokada rachunku bankowego firmy – co jest faktem, a co ryzykiem biznesowym?

Fakt prawny jest taki, że rachunek przedsiębiorcy może zostać zablokowany na różnych podstawach. W praktyce często chodzi o działania Szefa KAS w ramach STIR na podstawie Ordynacji podatkowej, zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu karnym, blokadę związaną z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy albo zajęcie egzekucyjne administracyjne lub sądowe [2], [3], [4], [6], [7].

Ocena biznesowa jest inna: nawet krótkotrwała blokada może uniemożliwić wniesienie wadium, opłacenie gwarancji bankowej, wypłatę wynagrodzeń dla personelu projektowego albo zakup materiałów potrzebnych do realizacji zamówienia. Szerzej problem opisuje analiza blokada konta a utrata płynności finansowej.

W przypadku postępowań publicznych znaczenie ma nie tylko sam fakt blokady. Kluczowe są jej skutki dla wykonawcy:

• brak możliwości wniesienia wadium w terminie,
• brak środków na zabezpieczenie należytego wykonania umowy,
• opóźnienie w podpisaniu umowy,
• ryzyko niewykonania lub nienależytego wykonania zamówienia,
• pogorszenie oceny wiarygodności wykonawcy przez zamawiającego, bank lub gwaranta.

Art. 109 PZP – czy blokada konta może prowadzić do wykluczenia z przetargu?

Sama blokada konta nie jest odrębną, automatyczną przesłanką wykluczenia z postępowania. Prawo zamówień publicznych przewiduje jednak fakultatywne podstawy wykluczenia w art. 109 ust. 1 PZP, które mogą mieć znaczenie, jeżeli blokada rachunku ujawnia lub powoduje szersze problemy wykonawcy [1].

Zamawiający może analizować sytuację wykonawcy zwłaszcza w następujących obszarach:

• art. 109 ust. 1 pkt 4 PZP – otwarcie likwidacji, ogłoszenie upadłości, zarządzanie aktywami przez likwidatora lub sąd, zawarcie układu z wierzycielami, zawieszenie działalności gospodarczej albo podobna sytuacja wpływająca na zdolność wykonania zamówienia,
• art. 109 ust. 1 pkt 5 PZP – zawinione poważne naruszenie obowiązków zawodowych, które podważa uczciwość wykonawcy,
• art. 109 ust. 1 pkt 7 PZP – niewykonanie albo nienależyte wykonanie wcześniejszej umowy w sprawie zamówienia publicznego lub umowy koncesji, z przyczyn leżących po stronie wykonawcy, jeżeli doprowadziło to do wypowiedzenia, odstąpienia, odszkodowania, wykonania zastępczego lub realizacji uprawnień z tytułu rękojmi za wady,
• art. 109 ust. 1 pkt 8 i 10 PZP – przedstawienie informacji wprowadzających w błąd, także wskutek niedbalstwa.

Ryzyko rośnie, gdy firma ukrywa problem, składa nieaktualne oświadczenia albo nie wyjaśnia wpływu blokady na zdolność wykonania zamówienia. Jeżeli sprawa dotyczy podejrzenia nadużycia, wyłudzenia podatkowego lub innego czynu, należy wyraźnie odróżnić podejrzenie organu od ustalenia winy. Wątek ten często pojawia się przy ocenie, czy dana sytuacja to przestępstwo gospodarcze czy pomyłka.

Wadium – kiedy blokada rachunku może kosztować firmę udział w postępowaniu?

Wadium ma zabezpieczać interes zamawiającego na etapie wyboru oferty. Zgodnie z PZP zamawiający może żądać wadium, a jego brak, wniesienie po terminie albo wniesienie w nieprawidłowej formie może skutkować odrzuceniem oferty [1].

Blokada rachunku może uniemożliwić wykonawcy terminowe wniesienie wadium w pieniądzu. Może też utrudnić uzyskanie gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej, jeżeli instytucja finansowa uzna blokadę za sygnał podwyższonego ryzyka.

Najczęstsze problemy dotyczące wadium przy blokadzie rachunku obejmują:

• przelew niewykonany z powodu blokady środków,
• brak możliwości ustanowienia gwarancji przed terminem składania ofert,
• opóźnienie w dostarczeniu dokumentu wadialnego,
• ryzyko zatrzymania wadium, gdy wykonawca nie podpisze umowy mimo wyboru jego oferty.

W praktyce zarząd powinien ocenić nie tylko dostępne środki, ale także techniczną możliwość ich użycia. Środki widoczne na rachunku nie oznaczają płynności, jeżeli są objęte blokadą lub zajęciem.

Zabezpieczenie należytego wykonania umowy – problem po wygraniu przetargu

Wygranie przetargu nie kończy ryzyk związanych z blokadą konta. Zamawiający może żądać wniesienia zabezpieczenia należytego wykonania umowy. Zasady dotyczące zabezpieczenia, jego form oraz wysokości wynikają z PZP, w szczególności z przepisów regulujących wykonanie umowy i formy zabezpieczenia [1].

Firma z zablokowanym rachunkiem może mieć problem z wniesieniem zabezpieczenia w pieniądzu. Może również napotkać odmowę wystawienia gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej. Dla zamawiającego oznacza to sygnał, że wykonawca może nie być gotowy do realizacji kontraktu.

Konsekwencje mogą być istotne dla całej działalności firmy:

• brak podpisania umowy w terminie,
• zatrzymanie wadium na podstawie przesłanek przewidzianych w PZP,
• ponowne badanie i ocena ofert oraz wybór oferty najkorzystniejszej spośród pozostałych ofert,
• utrata przychodu i marży z kontraktu,
• negatywny wpływ na referencje i wiarygodność w kolejnych postępowaniach.

Niewykonanie umowy publicznej – odpowiedzialność firmy i zarządu

Jeżeli blokada rachunku wystąpi już po zawarciu umowy, jej skutki mogą być jeszcze poważniejsze. Wykonawca nadal odpowiada za terminowe i prawidłowe wykonanie zamówienia, chyba że umowa albo przepisy pozwalają skutecznie powołać się na określone okoliczności wyłączające lub ograniczające odpowiedzialność.

Typowe konsekwencje niewykonania lub nienależytego wykonania umowy z podmiotem publicznym obejmują:

• kary umowne,
• odstąpienie od umowy przez zamawiającego,
• dochodzenie odszkodowania na zasadach Kodeksu cywilnego,
• wykonanie zastępcze, jeżeli przewiduje je umowa lub przepisy,
• negatywne konsekwencje w kolejnych przetargach na podstawie art. 109 ust. 1 pkt 7 PZP.

Z perspektywy zarządu istotne jest udokumentowanie, że spółka zareagowała na blokadę rachunku w sposób staranny i adekwatny. Dotyczy to kontaktu z organem, bankiem, zamawiającym, gwarantem oraz podwykonawcami. Brak planu awaryjnego może być oceniany jako błąd organizacyjny, szczególnie gdy firma regularnie uczestniczy w zamówieniach publicznych.

Tryby awaryjne – co firma powinna zrobić po blokadzie konta?

Działanie powinno być szybkie, uporządkowane i udokumentowane. W pierwszej kolejności trzeba ustalić podstawę blokady, zakres środków objętych ograniczeniem oraz realny wpływ na konkretne postępowanie albo umowę publiczną. W sprawach podatkowych pomocne może być ustalenie, czy chodzi o blokadę konta przez urząd skarbowy, blokadę STIR, zajęcie egzekucyjne czy inne działanie organu.

W praktyce tryb awaryjny powinien obejmować następujące kroki:

1. ustalenie podstawy prawnej blokady i organu prowadzącego sprawę,
2. weryfikację terminów przetargowych, w tym terminu wniesienia wadium, podpisania umowy i ustanowienia zabezpieczenia,
3. ocenę alternatywnych form wadium lub zabezpieczenia, np. gwarancji bankowej albo ubezpieczeniowej,
4. przygotowanie wyjaśnień dla zamawiającego, jeżeli sytuacja wpływa na oświadczenia lub zdolność wykonania zamówienia,
5. złożenie właściwych wniosków do organu, w tym o uchylenie, ograniczenie albo zmianę zakresu blokady, jeżeli pozwala na to stan sprawy,
6. zabezpieczenie dowodów starannego działania zarządu.

Nie każda blokada pozwala na natychmiastowe odblokowanie środków. W części przypadków możliwe jest jednak ograniczenie jej skutków, wykazanie braku ryzyka dla interesu publicznego, przedstawienie zabezpieczenia alternatywnego albo uzyskanie zgody na określone płatności. Zależy to od podstawy prawnej blokady i stanu faktycznego.

Komunikacja z zamawiającym – ostrożność zamiast milczenia

Wykonawca nie powinien składać zamawiającemu informacji niepełnych lub nieaktualnych. Jednocześnie nie każda blokada wymaga szerokiego ujawniania szczegółów sprawy. Zakres komunikacji zależy od etapu postępowania, treści SWZ, składanych oświadczeń, charakteru blokady oraz wpływu na wykonanie zamówienia.

Bezpieczna komunikacja powinna uwzględniać trzy zasady:

• precyzję – oddzielenie faktów od ocen i przypuszczeń,
• spójność – zgodność wyjaśnień z dokumentami banku, organu i gwaranta,
• proporcjonalność – ujawnianie informacji potrzebnych do oceny sytuacji, bez nieuzasadnionego zwiększania ryzyka reputacyjnego.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach dotyczących blokady rachunku, wadium, zabezpieczenia należytego wykonania umowy oraz ryzyka wykluczenia z przetargu Kopeć & Zaborowski rekomenduje analizę dokumentów postępowania, podstawy blokady i terminów procesowych przed podjęciem decyzji, dlatego w przypadku pilnej potrzeby oceny sytuacji warto napisać do nas.

FAQ – blokada konta a przetargi publiczne

Czy blokada konta automatycznie wyklucza firmę z przetargu publicznego?

Nie. Blokada rachunku nie jest samodzielną automatyczną przesłanką wykluczenia. Może jednak prowadzić do skutków, które zamawiający oceni na podstawie art. 109 PZP, zwłaszcza gdy wpływa na zdolność wykonania zamówienia albo ujawnia poważniejsze problemy wykonawcy.

Czy firma może stracić wadium przez zablokowany rachunek?

Tak, jeżeli blokada rachunku doprowadzi do sytuacji, w której wykonawca nie podpisze umowy, nie wniesie zabezpieczenia należytego wykonania umowy albo wystąpi inna przesłanka zatrzymania wadium przewidziana w PZP. Każdy przypadek wymaga oceny dokumentów postępowania i przyczyny braku działania.

Co zrobić, gdy blokada rachunku uniemożliwia wniesienie wadium?

Należy natychmiast sprawdzić, czy SWZ dopuszcza inną formę wadium, np. gwarancję bankową lub ubezpieczeniową. Równolegle trzeba ustalić podstawę blokady i rozważyć wniosek o jej ograniczenie albo uchylenie, jeżeli są ku temu podstawy prawne.

Czy zamawiający musi wiedzieć o blokadzie rachunku wykonawcy?

To zależy od wpływu blokady na postępowanie, treści oświadczeń składanych przez wykonawcę oraz wymagań SWZ. Nie wolno wprowadzać zamawiającego w błąd. Jednocześnie zakres informacji powinien być przemyślany, proporcjonalny i oparty na faktach.

Czy blokada konta może utrudnić uzyskanie gwarancji bankowej?

Tak. Bank lub ubezpieczyciel może potraktować blokadę jako czynnik ryzyka kredytowego, podatkowego lub reputacyjnego. Może to skutkować odmową wystawienia gwarancji, żądaniem dodatkowych zabezpieczeń albo wydłużeniem procedury.

Czy niewykonanie kontraktu publicznego z powodu blokady rachunku może zaszkodzić w kolejnych przetargach?

Tak. Jeżeli z przyczyn leżących po stronie wykonawcy dojdzie do niewykonania albo nienależytego wykonania wcześniejszej umowy w znacznym stopniu lub zakresie, zamawiający może analizować art. 109 ust. 1 pkt 7 PZP w kolejnych postępowaniach. Znaczenie mają dokumenty, przyczyny opóźnienia oraz działania podjęte przez wykonawcę.

Bibliografia

• [1] Ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych, Dz.U. 2019 poz. 2019 ze zm.
• [2] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności przepisy dotyczące STIR i blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego.
• [3] Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, Dz.U. 2018 poz. 723 ze zm.
• [4] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności przepisy o zabezpieczeniu majątkowym.
• [5] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o odpowiedzialności kontraktowej.
• [6] Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Dz.U. 1966 nr 24 poz. 151 ze zm.
• [7] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o egzekucji z rachunków bankowych.