Blokada rachunków stosowana przez SKOKi.

Jaka jest rola SKOKów w stosowaniu blokady rachunku?

Spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe, czyli w skrócie SKOKi, funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych. Oprócz oczywistej funkcji jaką pełnią, mają także obowiązki przeciwdziałania wykorzystywaniu swojej działalności do popełniania przestępstw. Uprawnieniem SKOKów związanym z tym przeciwdziałaniem jest blokada prowadzonych rachunków. W tym kontekście kluczowe są art. 15 i 16 ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych. 

Funkcjonowanie SKOKów odnośnie do blokad rachunków – jest analogiczne jak w przypadku banków. Innymi słowy, rozwiązania są odbiciem ustawy prawo bankowe.

SKOK jest obowiązany przeciwdziałać wykorzystywaniu swojej działalności dla celów mających związek z przestępstwami prania brudnych pieniędzy z art. 299 kodeksu karnego oraz finansowania terroryzmu z art. 165a ustawy i na podstawie art. 106 ustawy  jest obowiązany przeciwdziałać tym przestępstwom.

Zakres zaangażowania SKOKów w przeciwdziałanie/wykrywanie przestępstw przedmiotowo wydaje się być zbliżony do kompetencji Generalnego Inspektora Informacji Finansowej, który skupia swoje działanie na przeciwdziałaniu tym samym przestępstwom.

O ile jednak Generalny Inspektor Informacji Finansowej jest organem państwowym, powołanym przede wszystkim do zapewnienia legalności przepływów finansowych, to SKOKi wykonując swoją podstawową działalność, monitorują przepływy obok podstawowego celu w oferowaniu swoich produktów.

Konieczność monitorowania przepływów pojawiła się natomiast w związku z coraz łatwiejszym i tańszym dostępem do oferowanych przez SKOK produktów, np. rachunków rozliczeniowych, łatwych do założenia oraz w zw. z tym powszechnie wykorzystywanych do działalności przestępczej. Niebagatelne znaczenie ma także to, że duża część przestępczości ma związek ze światem finansów. Skala przestępczości istniejąca w obszarze finansowym jest diametralnie inna niż jeszcze kilkanaście lat wcześniej. 

Z kolei art. 15 ustawy przewiduje, że w razie zaistnienia uzasadnionego podejrzenia, że działalność prowadzącego rachunek SKOKu jest wykorzystywana w celu ukrycia działań przestępczych lub dla celów mających związek z innymi przestępstwami, SKOK dokonuje blokady środków na tym rachunku na okres 72 godzin, a następnie zawiadamia o podejrzeniu prokuraturę. Te 3 doby to czas jakim dysponuje organ ścigania do jej „przedłużenia” tj. zastosowania blokady na okres 6 miesięcy.

Jak wygląda blokada inicjowana przez SKOK?

Przez blokadę rachunku rozumieć należy czasowe uniemożliwienie dysponowania i korzystania z całości lub części środków zgromadzonych na rachunku. 

Po stwierdzeniu, iż spełnione zostały przesłanki stosowania blokady rachunku, SKOK uprawniony jest do dokonania blokady środków tam zgromadzonych, po czym powinien niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora. Przede wszystkim zdziwienie budzi redakcja przepisu art. 16 pkt. 6 ustawy, który przewiduje powiadomienie organu ścigania niezwłocznie, a nie jednocześnie.  Redakcja przepisów jest zatem inna niż w przypadku blokad stosowanych na wniosek innych organów jak KNF, któremu inicjatywa w blokadzie rachunków, wynikająca z ustawy właściwej dla tego organu, przewiduje wniosek do SKOKu o zastosowanie blokady oraz jednoczesną informację o swoim wniosku skierowaną do organu ścigania.

72-godzinny termin od rozpoczęcia się blokady rachunku stawia organ ścigania w sytuacji konieczności szybkiego podjęcia decyzji o zastosowaniu blokady trwałej, tj. na 6 miesięcy. Teoretycznie krótki termin na podjęcie decyzji jest dla posiadacza rachunku korzystny, w praktyce  nie daje często czasu na rzeczowe przeanalizowanie wniosków SKOKu i skutkuje wydaniem postanowienia o „długiej” blokadzie  „na wszelki wypadek”.

Blokowanie rachunków w różnych trybach na tzw. „wszelki wypadek” jest coraz częściej przedmiotem dyskusji w przestrzeni publicznej, zyskało także uwagę Rzecznika Praw Obywatelskich. Niemniej jednak sprawa blokad wciąż nie została podjęta legislacyjnie.

Co można zrobić w przypadku blokady SKOK i jak można uniknąć blokady?

Podobnie jak w innych przypadkach blokad posiadacz rachunku dowiaduje się o blokadzie najczęściej po zalogowaniu na swój rachunek lub z informacji od odbiorcy przelewu, że ten nie został zrealizowany. Pierwsza blokada może być zaskoczeniem. Często okazuje się, że nie ma nic wspólnego z popełnieniem przestępstwa. Niestety, za typowanie rachunków lub transakcji do blokady w coraz większej mierze odpowiadają algorytmy, mające w uproszczeniu odpowiadać za typowanie „podejrzanych” ruchów na rachunku.

Niemniej jednak, po to, aby upewnić się co jest powodem blokady, należy zwrócić się do podmiotu prowadzącego rachunek. W ten sposób można określić kto jest inicjatorem blokady, czy sam SKOK, a jeśli nie, to który z państwowych organów jak Szef Krajowej Administracji Skarbowej lub Generalny Inspektor Informacji Finansowej.

To z kolei nasuwa określony sposób reakcji. Jeśli „sprawcą” blokady jest sam SKOK, najczęściej koniecznym staje się wykazanie, że dokonywane na rachunku operacje wynikają z prozaicznych potrzeb, jak zakupy za granicą lub normalne albo bardziej niż zwykle zintensyfikowane prowadzenie działalności gospodarczej. 

W przypadku blokady rachunku bankowego warto rozważyć skorzystanie z pomocy prawników specjalizujących się w tego typu sprawach.